وظایف قانونی ضابطین دادگستری
امین میرزابابایی٭
مطابق ماده 15 قانون آیین دادرسی کیفری ضابطین دادگستری مامورانی هستند که تحت نظارت و تعلیمات مقام قضایی و به موجب قانون، انجام وظیفه میکنند و نظارت بر آنان از این جهت که ضابط دادگستری هستند، بر عهده دادستان است. پیشتر به دلیل نبود دادسرا، نظارت بر ضابطین بر عهده رئیس حوزه قضایی بود، ولی بعد از احیای دادسراها این وظیفه به عهده دادستان واگذار شد.
وظایف ضابطین با توجه به نوع جرم متفاوت است. قانونگذار در ماده 18 قانون آیین دادرسی کیفری جرایم را به دو دسته مشهود و غیرمشهود تقسیم کرده است.
ضابطین دادگستری از لحاظ ساختار و تشکیلات اداری، دارای مافوق – فرمانده – بوده و از این منظر ضابط دادگستری تلقی میشوند که زیر نظر دادستان فعالیت میکنند.
طبق ماده 15 قانون آیین دادرسی کیفری وظایف ضابطین عبارت از کشف جرم، بازجویی مقدماتی، حفظ دلایل و آثار جرم، جلوگیری از فرار و مخفی شدن متهم و دستگیری او و ابلاغ اوراق قضایی.
ضابطین دادگستری نیز به دو دسته عام و خاص تقسیم میشوند. ضابطین عام دادگستری حق مداخله در همه جرایم را دارند، مگر در مواردی که در قانون برعهده مرجع دیگری گذاشته شده باشد. در حال حاضر نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران ضابط عام دادگستری محسوب میشود. در سال 1370 نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران از ادغام شهربانی، ژاندارمری و کمیته انقلاب اسلامی تشکیل شد و در قانون تاسیس نیروی انتظامی «ماده یک و بند 8 ماده 4 همان قانون» وظایف و ماموریتهای متعددی برعهده نیروی انتظامی گذاشته شد. بخشی از این وظایف عبارتند از: مبارزه با مواد مخدر، مبارزه با قاچاق، مبارزه با منکرات و فساد، کشف جرایم، دستگیری متهم، بازرسی و تحقیق و…
ضابطین خاص، مأموران دیگری هستند که در کنار نیروی انتظامی به موجب قوانین خاص تعیین می شوند که میتوانند در موارد خاص به عنوان ضابط انجام وظیفه کنند. رؤسا و معاونین زندان در مواردی که نسبت به امور زندانیان باشد، ضابط خاص محسوب میشوند. به طور مثال اگر در زندان جرمی رخ دهد وظیفه ضابط را رئیس و معاون زندان برعهده گرفته و آن وظایف محوله را انجام میدهند.
ماموران نیروی مقاومت بسیج هم مطابق بند 3 ماده 15 قانون آیین دادرسی کیفری و مطابق قانون حمایت قضایی از بسیج، مصوب 1/10/71 به عنوان ضابط دادگستری شناخته شدهاند. طبق ماده یک قانون حمایت قضایی از بسیج، به نیروی مقاومت بسیج سپاه پاسداران اجازه داده میشود همانند ضابطین قوه قضاییه هنگام برخورد با جرایم مشهود در صورت عدم حضور ضابطین دیگر و یا عدم اقدام به موقع آنها و یا اعلان نیاز به آنان به منظور جلوگیری از امحا آثار جرم و فرار متهم و ارسال گزارش به مراجع قضایی اقدامات قانونی لازم را به عمل آورند.
ضمن اینکه نیروی انتظامی میتواند در صورت کمبود نیرو از نیروی مقاومت بسیج درخواست مساعدت کند. نیروی مقاومت بسیج سپاه پاسداران نیز وظیفه فوق را از طریق افراد آموزش دیده که مجوز مخصوص از نیروی مزبور دریافت نموده باشد را اجرا خواهد کرد. باید توجه داشت؛ افرادی که در بسیج به عنوان ضابط انجام وظیفه میکنند نباید کمتر از 18 سال سن داشته باشند.
همچنین نیروهایی که در قانون نیروهای مسلح احصا و تعریف شدهاند مثل ارتش، سپاه پاسداران، پرسنل وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح جزو نیروهای مسلح تلقی شده اما برای اینکه ضابط محسوب شوند تحقق یک شرط لازم و ضروری است.
ارتش و سپاه پاسداران زمانی ضابط دادگستری محسوب میشوند که شورای عالی امنیت ملی بخشی از وظایف نیروی انتظامی را به آنان محول کند. به طور مثال قرارگاه ارتش جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران در مرزها به عنوان مرزبان در خصوص کسانی که قصد ورود و خروج غیرقانونی از کشور را دارند میتوانند به عنوان ضابط دادگستری آنها را دستگیر کرده و تحویل مراجع قضایی دهند و یا در پارهای از قوانین و مقررات ماموران سایر سازمانها و ارگانهای دولتی هم به عنوان ضابط دادگستری شناخته شدهاند. خلبان هواپیما نیز در مورد جرایمی که در هواپیما به وقوع میپیوندد میتواند به عنوان ضابط دادگستری نسبت به دستگیری مجرم اقدام کرده و تا هنگام فرود هواپیما تمام وظایف یک ضابط را برعهده داشته باشد. ماموران جنگلبانی در خصوص قطع درختان جنگلی یا تجاوز به مراتع نیز ضابط دادگستری محسوب میشوند. مامورین شکاربانی یا محیطبانان درخصوص شکار غیرمجاز ضابط دادگستری هستند که در مواقعی نیز مسلح میباشند. پلیس راهآهن درخصوص جلوگیری و تعرض به تاسیسات راهآهن و ریلها ضابط تلقی شده و میتوانند متعرضین به این ریلها و تاسیسات را دستگیر و تحویل مراجع قضایی دهند. تمامی نیروهای یاد شده باید آموزشهای لازم را دیده و تحت نظارت دادسرا آموزش های لازم را فرا گرفته و مجوز مخصوص را دریافت کرده تا به عنوان ضابط دادگستری اقدام کنند.
معمولاً در قوانین مربوط به هر وزارتخانه بخشی به عنوان حراست و حفاظت پیشبینی شده که وظیفه حراست و حفاظت و برخورد با تخلفات و رسیدگی به گزارشات و جرایم ارتکابی را در آن سازمان به عهده دارند و فقط در همین چارچوب اجازه عمل دارند و به هیچ عنوان حق دستگیری و بازجویی و دخالت به عنوان ضابط دادگستری را نداشته و باید موضوع را به مراجع قضایی گزارش دهد.
ضابطین در جرایم غیرمشهود یعنی جرایمی که منطبق بر هیچ یک از بندهای ماده 21 قانون آیین دادرسی کیفری نباشد حق مداخله نداشته و فقط باید گزارش خود را به مرجع قضایی ارائه دهند و منتظر دستور قضایی باشند.
طبق ماده 24 قانون آیین دادرسی کیفری ضابطین دادگستری نتیجه اقدامات خود را به اطلاع مرجع قضایی صالح میرسانند. در صورتی که مرجع مذکور اقدامات انجام شده را کافی ندانست میتواند تکمیل آن را بخواهد. در این مورد ضابطین مکلفند به دستور مقام قضایی تحقیقات و اقدامات قانونی را برای کشف جرم به عمل آورند. لیکن نمیتوانند متهم را در بازداشت نگه دارند و چنانچه در جرایم مشهود بازداشت متهم برای تکمیل تحقیقات ضروری باشد موضوع اتهام باید با ذکر دلیل بلافاصله به طور کتبی به متهم ابلاغ و حداکثر تا مدت 24 ساعت میتوانند متهم را تحت نظر نگهداری نموده و در اولین فرصت باید مراتب را جهت اتخاذ تصمیم قانونی به اطلاع مقام قضایی برسانند.
مقام قضایی درخصوص ادامه بازداشت و یا آزادی متهم تعیین تکلیف مینماید. همچنین تفتیش منازل، اماکن و اشیا و جلب اشخاص در جرایم غیرمشهود باید با اجازه مخصوص مقام قضایی باشد. هر چند اجرای تحقیقات به طور کلی از طرف مقام قضایی به ضابط ارجاع شده باشد و در آخر این که ضابطین دادگستری پس از ورود مقام قضایی، تحقیقاتی را که انجام دادهاند به وی تسلیم نموده و دیگر حق مداخله ندارند مگر به دستور مقام قضایی و یا ماموریت جدیدی که از طرف وی به آنان ارجاع میشود.
٭ کارشناس حقوق
منبع:http://www.iran-newspaper.com/1391/12/22/Iran/5321/Page/16/Index.htm#

