رضایت بیمار و برائت دندانپزشک
به عنوان یک قانون کلی درمان بیمار بدون رضایت او به جز در مواردی چون اورژانسهای واقعی، غیرقانونی است. یک معاینه بالینی هر چند شکایت بیمار جزئی باشد زمانی کامل است که مراحل مختلف آن به طور کلاسیک و استاندارد انجامشود به همین دلیل لازم است علاوه بر اعمال جراحیهای وسیع روی دهان و فک و صورت که مجوز و رضایتنامه کتبی از بیمار اخذ میشود در سایر معاینات نیز پس از توضیح کافی در مورد اقدامات ضروری، رضایت بیمار جلب شود. قانون رضایت از بیمار از اصلیترین و مهمترین قوانین در حقوق پزشکی به شمار میآید. شاید امروزه عجیب به نظر برسد که در گذشته پرسنل بهداشتی اعتقاد داشتند که چون درمان به سود بیمار است، بیمار باید به انجام آن مجبور شود. بر اساس قوانین موجود به خصوص قانون مجازات اسلامی و اصول کلی به ویژه اصول اخلاقی، رضایت آگاهانه بیمار به درمان شرط لازم برای هر اقدام دندانپزشکی است و اقدام به معالجه بدون رضایت فرد معالجه شونده به مفهوم ارتکاب جرم بوده و استحقاق مجازات برای فرد مرتکب را دارد. حتما لازم است دندانپزشک نسبت به عوارض احتمالی که جزء لاینفک هر اقدام دندانپزشکی میتواند باشد، از خود رفع مسئولیت نماید، به عبارت دیگر برائت خود را کسب نماید. در غیر اینصورت مسئول و ضامن خواهد بود. البته دندانپزشک در صورتی که در سیر معالجات خود مرتکب خطا و تقصیر شود، نخواهد توانست از طریق حقوقی خود را مبری نماید. آگاهی نسبت به رابطه حقوقی از نظر کیفری، مدنی، انتظامی و اخلاقی بین دندانپزشک و بیمار اولین گام هر دندانپزشکی در اقدام به درمان بیماران خود است.
رضایت بیمار:
حق هر انسانی نسبت به جسم و جان خود از حقوق اولیه وی بوده و از طرف قانون به شدت حمایت میشود و تعرض به آن مجازات سنگینی به همراه دارد. احترام به خودمختاری افراد یکی از اصول اساسی اخلاق عمومی بوده و در اخلاق پزشکی تحت عنوان اصل بینالمللی Autonomy (اصل خودمختاری بیمار) به منظوربررسی تصمیمهای افراد در مراقبتهای بهداشتی و خصوصا در ارتباط با رضایت آگاهانه به کار برده میشود.
این حق در اعلامیه جهانی حقوق بشر تحت عنوان حق برخورداری از امنیت شخصی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران طی اصل 22 با تاکید بر مصونیت جسم و جان از تعرض، به آن اشاره شده است.
طبق بند 2 ماده 59 قانون مجازات اسلامی اگر پزشک بدون رضایت بیمار اعمال طبی و جراحی روی وی انجام دهد مرتکب جرم شده است. ماده مذکور به شرح ذیل است:
ماده 59 قانون مجازات اسلامی:
اعمال زیر جرم نیست:
1- …
2- هر نوع عمل جراحی و طبی مشروع که با رضایت شخص یا اولیاء یا سرپرستان یا نمایندگان قانونی آنها و رعایت موازین علمی و تطامات دولتی انجام شود. در موارد فوری رضایت ضروری نخواهد بود.
3- …
مفهوم مخالف بند دو ماده 59 به این ترتیب است که هر گونه عمل جراحی و طبی که بدون رضایت شخص انجام شود جرم خواهد بود و مجازات دارد.
لازم به توضیح است که منظور از کاربرد واژه «مشروع» در متن قانون فوقالذکر علیرغم اینکه قانون حدود مشروع بودن را تعیین نکرده است میتواند آن باشد که با توجه به عرف و مقررات شرعی، دندانپزشک باید حسب مقتضیات وضع بیمار و سایر اوضاع و احوال تشخیص مشروعیت عمل خود را بدهد بدیهی است نمیتوان از دندانپزشک توقع داشت که آگاه به همه مقررات شرعی باشد لذا به نظر میرسد کلمه مشروع را باید به مفهوم قانونی به کاربرد یعنی باید عمل دندانپزشک در چارچوب قانون باشد.
رضایت یا اذن، عبارت است از اعلام رضای کسی که قانون برای رضای او اثری قائل شده است.
انواع رضایت:
1- رضایت تلویحی یا ضمنی (Implied)
2- رضایت صریح یا آشکار (Eupress)
3- رضایت در موارد خاص
رضایت تلویحی یا ضمنی:
رضایتی است که بیمار آن را با عمل خود نشان میدهد. به مجرد اینکه بیماری از بین دندانپزشکان متعدد فرد خاصی را انتخاب کرده و جهت معاینه به مطب او مراجعه میکند نشانگر رضایت تلویحی او به انجام اقدامات تشخیصی و درمان توسط اوست. این رضایتها به اندازه یک فرم امضاء شده اعتبار دارند. در رضایت تلویحی یا ضمنی حتما بیمار باید به عمل یا گفتار رضایت خود را اعلام کند. مراجعه به مطب، کلینیک یا اورژانس یک نوع رضایت ضمنی جهت معاینه و درمان روتینی است که به طور معمول از چنین مکانهایی انتظار میرود. به عبارت دیگر مراجعه بیمار به مطب یا کلینیک شما به معنی رضایت به انجام هر عمل درمانی غیر معمولی نیست و انجام هر عملی خارج از مسائل معمول نیاز به رضایت ضمنی یا صریح دارد به طوری که بتوان در محاکم قضایی آن را ثابت نمود.
رضایت صریح یا آشکار:
در این نوع رضایت، دندانپزشک رأساً و به طور روشن و صریح مبادرت به اخذ رضایت از بیمار مینماید و بر دو گونه است:
الف: رضایت شفاهی: رضایتی است که دندانپزشک قبل از انجام معاینهای خاص، نوع و شیوه معاینه را به بیمار توضیح داده و از او برای انجام آن به صورت شفاهی رضایت میگیرد. مثلا دندانپزشک زمانی که میخواهد معاینات دردناکی روی بیمار انجام دهد باید ضمن توضیح شفاهی به بیمار ،موافقت او را برای آن نوع معاینه خاص بگیرد. ، طبیعتاً اثبات این نوع رضایت برای محاکم قضایی در صورتی که موضوع شکایتی باشد، مشکل است و میتوان در این موارد اخذ رضایت شفاهی را در حضور دو شاهد (مثلاً دستیاران دندانپزشک ) انجام داد تا در صورت انکار بیمار، اثبات آن بلااشکال باشد.
ب: رضایت کتبی: در مواردی که اقدامات تشخیصی یا درمانی دارای ریسک بالا و احتمال خطر باشد (مانند جراحیهای وسیع روی دهان و فک و صورت و یا کاشت دندان و یا سایر اقدامات جراحی تهاجمی) از بیمار یا اولیاء او رضایت کتبی دریافت میشود.
رضایت در موارد خاص: هنگامی رضایت فرد معتبر است که آگاهانه بوده و رضایت دهنده دارای اهلیت استیفا باشد (اهلیت اجرای حق) و افراد دارای اهلیت مذکور باید بالغ (دختر حداقل 9 سال قمری و پسر حداقل 15 سال قمری) و عاقل باشند و با داشتن شرایط فوق رضایت بیمار جهت اجازه عمل طبی و جراحی معتبر است ولی در مورد رضایت به تعرفه دندانپزشکی و هزینههای درمان چون جنبه مالی دارد فرد باید رشید نیز باشد (حداقل 18 سال سن چه دختر چه پسر داشته باشد) پس در صورت رشید نبودن و صرفا بالغ و عاقل بودن بیمار، رضایت وی صرفاً جهت انجام عمل دندانپزشک معتبر است. مطابق ماده 59 قانون مجازات اسلامی در صورت عدم اهلیت بیمار اخذ رضایت اولیاء (جد یا جدپدری) یا سرپرستان (کسانیکه حضانت بیمار را مطابق قانون به عهده دارند و یا نمایندگان قانونی آنها) لازم است و در موارد فوری نیاز به رضایت نمیباشد. در خصوص اجازه و رضایت افراد فاقد اهلیت استیفا برای درمان و نیز عدم رشادت برای مسائل مالی در ارائه خدمات دندانپزشکی و همچنین درمان عقب ماندگان ذهنی و بیماران رنجور که قادر به اداره امور خود نیستند و همچنین موارد اورژانس، اخذ رضایت تحت عنوان رضایت در موارد خاص مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. در این موارد اخذ رضایت از والدین، اولیاء و سرپرستان و نمایندگان آنها ضروری خواهد بود و در موارد اورژانس اخذ رضایت ضروری نیست.
سایر شرایط اخذ رضایت عبارتست از:
1- رضایت باید قبل از شروع به درمان گرفته شود و رضایت بعد از عمل متخلفانه بودن آنرا از بین نمیبرد. هر چند یکی از روشهای جبران خسارت است.
2- رضایت باید آگاهانه باشد یعنی تبعات درمان به بیمار گفته شود و عوارض احتمالی برای بیمار توضیح داده شود. در غیر اینصورت بیمار میتواند مسئله را تعقیب نماید.
3- رضایت باید توسط شخص دندانپزشک معالج اخذ شود زیرا شخصیت دندانپزشک معالج برای بیمار مهم است و باید شناسایی فرد معالج برای بیمار محرز گردد. بنابراین رضایتهایی که به صورت کلی گرفته میشود بدون اینکه نام دندانپزشک و نوع طرح درمان وی مشخص باشد، خالی از اشکال نیست.
4- رضایت باید منجّز باشد و مشروط به عمل یا چیزی نباشد.
برائت دندانپزشک:
منظور از برائت دندانپزشک، اینکه در چه زمانی دندانپزشک نسبت به عوارض اقدام درمانی که انجام میدهد مسئولیت ندارد برای پاسخ به این مسئله چند حالت در نظر گرفته و نسبت به هر وضعیت. مسئله برائت دندانپزشک توضیح داده میشود.
مورد اول: زمانی که بیمار از درمانهای دندانپزشک نتیجه مطلوب نمیگیرد و یا اینکه ممکن است حتی در اثر بیماری خود دچار نقص عضو شود. آیا دندانپزشک در این صورت مسئولیتی دارد یا خیر. این مورد به دو صورت ممکن است وجود داشته باشد:
1- دندانپزشک متعهد شده است که همه دانش و تجربه خود را به کار گیرد تا نتیجه مناسب حاصل گردد. (تعهد وسیله). وقتی دندانپزشک درمان بیمار را متعهد شده است ظاهرا به معنای آن است که در حدود مقدورات خود و علم دندانپزشکی حداکثر تلاش خود را در جهت نیل به درمان بیمار تعهد کرده است نه اینکه بر اساس عرف بهبودی بیمار را تضمین کرده باشد. (تعهد نتیجه) و این به صورت یک قاعده کلی در روابط بین دندانپزشک و بیمار پذیرفته شده است. لذا درمان کامل و شفای بیمار به دست دندانپزشک نیست و همیشه احتمال خطر برای بیمار وجود دارد و در صورت عدم درمان کامل با توجه به اینکه تعهد دندانپزشک تعهد وسیله است هیچگونه مسئولیتی متوجه دندانپزشک نمیباشد مگر آنکه مرتکب قصور دندانپزشکی شده باشد.
2- اگر دندانپزشک بهبود بیمار را تضمین کرده باشد (تعهد نتیجه) اگر بیمار بهبودی مطلوب و مناسب را به دست نیاورد یا دچار نقص عضو شود دندانپزشک علیرغم آنکه مرتکب تقصیر نشده باشد، مسئول شناخته میشود.
مورد دوم: زمانی است که اجازه درمان یا عمل جراحی اخذ شده و اراده مشترکی بین بیمار و دندانپزشک جهت عمل مزبور شکل گرفته است. در این صورت اگر دندانپزشک در چارچوب موازین علمی دندانپزشکی جهت جراحی مثلا روی ناحیهای از دهان مجبور به آسیب به بافتهای اطراف به منظور دسترسی به محل اصلی جراحی شود و در مواردی حتی ممکن است مجبور به برداشتن قسمتی از بافتهای سالم گردد و از این لحاظ موجب ایجاد نقص عضو برای بیمار گردد، آیا مسئول است یا خیر؟ از آنجایی که این اقدامات از لوازم عمل جراحی و نتیجه آن میباشد. در چارچوب اراده دندانپزشک بوده نه خارج آن، از نظر حقوقی عارضه محسوب نمیشود چون جز ماهیت عمل دندانپزشک است و در جهت و طول عمل دندانپزشک بوده لذا با صرف گرفتن برائت نامه و رضایت به جراحی، مسئولیت متوجه دندانپزشک نخواهد بود.
مورد سوم: زمانی است که عارضه ایجاد شده خارج از ماهیت فعل دندانپزشک و به عبارتی خارج از اراده او حادث شود یعنی هر چند دندانپزشک اصول و موازین علمی دندانپزشکی و تطامات دولتی را رعایت نموده و هیچگونه خطا یا تقصیری را انجام نداده است به دلیل ماهیت عمل جراحی و خارج از اراده دندانپزشک و نیز غیرقابل پیشبینی بودن آن، عارضهای رخ میدهد مانند عمل جراحی روی سینوسهای فکی منجر به سوراخ شدن آن و در نهایت عفونت مزمن و یا حاد سینوسها. در این شرایط مسئولیت دندانپزشک چگونه است. قانون مجازات اسلامی در ماده 319 آورده است: «هر گاه طبیعی گرچه حاذق و متخصص باشد در معالجههایی که شخصاً انجام میدهد یا دستور آن را صادر میکند هرچند به اذن مریض یا ولی امر باشد باعث تلف شدن جان یا نقص عضو یا خسارت مالی شود ضامن است.»
ماده مذکور مسئولیت دندانپزشک را سنگین مینماید. و قانونگذار با تصویب قانون فوق مسئولیت عوارض درمان را به عهده دندانپزشک گذاشته است و آنهم به علت احترام وافر به جان و تندرستی افراد است که قانونگذار آنرا لحاظ نموده است. از طرفی برای اینکه چارهای در جهت کاهش این مسئولیت تدبیر شود قانونگذار مواد 60 و 322 قانون مجازات اسلامی را مصوب نموده است که به آن اشاره میشود:
ماده 322 قانون مجازات اسلامی:
هرگاه طبیب یا بیطار ( دامپزشک ) و مانند آن قبل از شروع به درمان از مریض یا ولی یا از صاحب حیوان برائت نماید، عهدهدار خسارت وارده نخواهد بود.
ماده 60 قانون مجازات اسلامی:
چنانچه طبیب قبل از شروع به درمان یا اعمال جراحی از مریض یا ولی او برائت حاصل نموده باشد، ضامن خسارت جائی یا مالی یا نقص عضو نیست و در موارد فوری که اجازه گرفتن ممکن نباشد، طبیب ضامن نمیباشد.
بنابراین بر اساس ماده 319 قانون مجازات اسلامی دندانپزشک در صورت ایجاد عضو و یا خسارت مالی، حتی اگر عمل او بر اساس موازین علمی دندانپزشکی باشد، مسئولیت داشته و ضامن است و باید برائت خود را که سلب مسئولیت میباشد نسبت به عوارض فوقالذکر از بیمار دریافت نماید. یعنی اینکه بیمار علاوه بر اینکه رضایت به عمل جراحی و درمان میدهد، به عوارض احتمالی ناشی از آن هم رضایت داده و دندانپزشک را از مسئولیت مبری مینماید. قانون به رضایت نوع اخیر اصطلاحاً «برائت» میگوید. برای دریافت برائت نامه، قانونگذار کتبی بودن آن را قید نکرده است ولی اگر کتبی باشد به راحتی قابل اثبات و قابل دفاع است.
برائت نامه نیز مانند رضایت نامه باید شرایطی داشته باشد مثل اینکه برائتنامه باید قبل از شروع به درمان گرفته شود، آگاهانه باشد و تبعات معالجه به طور روشن برای بیمار بازگو شود، به توسط پزشک معالج گرفته شود (شخصاً)، منجّز بوده و مشروط به عملی یا چیزی نباشد، بعلاوه اهمیت لازم را نیز بیمار داشته باشد.
مورد چهارم: در این دسته مواردی قرار میگیرند که ناشی از عمل مستقیم دندانپزشک و به دلیل خطا و تقصیر او ایجاد میگردند. در این موارد دندانپزشک به علت بیمبالاتی، بیاحتیاطی، عدم مهارت و عدم رعایت نظامات دولتی دچار قصور دندانپزشکی شده که منجر به عارضه گردیده است. لذا دندانپزشک هر چند که برائت نامه هم از بیمار اخذ کرده باشد، مقصر است. که قانونگذار در بند ب ماده 295 قانون مجازات اسلامی به آن تصریح نموده است:
ماده 295 قانون مجازات اسلامی :
در موارد زیر دیه پرداخت میشود:
الف: …
ب: قتل یا جرح یا نقص عضو که به طور خطای شبه عمد واقع می شود و آن در صورتی است که جانی قصد فعلی را که نوعاً سبب جنایت نمیشود داشته باشد و قصد جنایت را نسبت به منجی علیه نداشته باشد، مانند آنکه کسی را به قصد تادیب به نحوی که نوعاً سبب جنایت نمی شود بزند و اتفاقاً موجب جنایت گردد یا طبیبی مباشرتاً بیماری را به طور متعارف معالجه کند و اتفاقا سبب جنایت بر او شود.
ج: …
تبصره 3- هر گاه بر اثر بیاحتیاطی یا بیمبالاتی یا عدم مهارت و عدم رعایت مقررات مربوط به امری، قتل یا ضرب یا جرح واقع شود به نحوی که اگر آن مقررات رعایت میشد حادثهای اتفاق نمیافتاد، قتل یا ضرب و جرح در حکم شبه عمد خواهد بود.
لازم به توضیح است که دندانپزشک نمیتواند نسبت به خطا یا قصور خود از بیمار برائت بگیرد زیرا رضایت بیمار به خطا و قصور خلاف عقل و خلاف قاعده حقوقی و نامشروع بوده و لذا فاقد اعتبار میباشد.
رفرانسها:
1- دیات: دکتر ابوالقاسم گرجی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، موسسه انتشارات و چاپ، 1380
2- رضایت به درمان: دکتر محمود عباسی، تهران: انتشارات حقوقی 1383
3- قانون مجازات اسلامی: تدوین جهانگیر منصور، تهران: نشر دیدار. چاپ شصت و دوم 1387
4- مقدمه عملی علم حقوق: دکتر محمدجعفر جعفری لنگرودی، تهران: انتشارات گنج دانش 1383
5- شرح قانون مجازات اسلامی: دکتر عباس زراعت، تهران: انتشارات ققنوس 1377
6- حقوق پزشکی جلد 1: ترجمه و تألیف دکتر محمود عباسی، تهران: انتشارات حقوقی 1379
7- حقوق پزشکی جلد 2: ترجمه و تألیف دکتر محمود عباسی، تهران: انتشارات حقوقی 1379
8- حقوق پزشکی جلد 3: ترجمه و تألیف دکتر محمود عباسی، تهران: انتشارات حقوقی 1382
9- حقوق بیمار: مریم آتشخانه، شیراز: سازمان تأمین اجتماعی 1380
10- پزشکی قانونی: دکتر فرامرز گودرزی، تهران: انتشارات انیشتن 1377
11- حقوق تعهدات: دکتر مهدی شهیدی، تهران: انتشارات مجد 1383
دکتر حمیدرضا دانشپرور
متخصص پزشکی قانونی، کارشناس حقوق
عضو هیئت علمی سازمان پزشکی قانونی کشور
hardanesh@yahoo.com
به نقل از:http://persiandentist.ir/pro/dentalnews/dental-rules/dental-rules/

