علی حمزه پور
حقوق بشر دوستانه از منظر اسلام
از نظر اسلام، دشمنان به عنوان انسآنهایى که قابلیت هدایت و سوق به سوى حق و حقیقت را دارند به حساب مىآیند.
حقوق بشر دوستانه یکى از مباحث مهم حقوق بینالملل و مورد تأکید ادیان آسمانى، بهخصوص دین اسلام است. تبیین و تشریح ابعاد گوناگون این مسئله، در گسترش اصول حقوق بشردوستانه، نقش بسیار سازندهاى دارد. در این میان، بیان دیدگاه اسلام حایز اهمیت است و مىتواند در روند تکاملى آن مفید و مؤثر باشد. تجربه نیم قرن سازمان ملل متحد ثابت کرد که تامین صلح و تنظیم عادلانه روابط بینالمللى و نیز تامین اصول حقوق بشردوستانه، بدون استمداد از دین، بهخصوص دین اسلام ممکن نیست. اصول و تعالیم دین اسلام که پیروان خویش را بدان فرا مىخواند، و اینکه نقض آن را مستوجب کیفر دنیوى و اخروى مىداند، بهترین مؤید این مسئله است. شریعت اسلام در بردارنده عالىترین قوانینى است که انسآنها مىتوانند در پناه آن سعادتمندانه زندگى کنند. در جهاد اسلامى افراد غیررزمنده دشمن، مادام که در فعالیتهاى جنگى مؤثر نیستند از مصونیت برخوردارند، لیکن رزمنده دشمن تنها در مورد کسانى صدق نمىکند که سلاح به دست و جزئى از ارتش منظم دشمن هستند، بلکه شامل کلیه کسانى مىشود که به نحوى در پیشبرد جنگ به نفع دشمن مؤثر باشند، هرچند که سلاح در دست نداشته باشند.در دیدگاه اسلامى، هرگاه مردم یک سرزمین اشغال نشده و مورد تجاوز قرار نگرفته، به ناحق بر علیه نیروهاى مسلح دولت و ملت دیگرى برخیزند و با حمل اسلحه و به کار گرفتن سلاحهاى جنگى دست به اقدامات مسلحانه بزنند، محارب محسوب مىشوند و از شمول مقررات مربوط به غیر نظامیان خارج مىشوند.
از نظر اسلام، دشمنان به عنوان انسآنهایى که قابلیت هدایت و سوق به سوى حق و حقیقت را دارند به حساب مىآیند. از سوى دیگر، در زمان جنگ، دشمنان از دو گروه متمایز تشکیل مىشوند. دستهاى نظامیان و کسانى که مستقیما و به گونه فعالى در جنگ مشارکت دارند و دسته دیگر که به هیچ وجه دخالتى در جنگ ندارند که معمولاً زنان، کودکان و مردان سالخورده را تشکیل مىدهند. اسلام براى افرادى از دسته نخست که تسلیم شده یا زخمى شده و یا اسیر گشتهاند، حقوق خاصى را شناخته است. از اینرو، اسلام مردانه جنگیدن را ترغیب و خیانت و شکنجه دادن و آزار روانى و بدنى نسبت به دشمن (بهخصوص پس از خاتمه جنگ) را منع مىکند.
حمایت از غیرنظامیان بر اساس حقوق بشردوستانه بینالملل :
1 – در هنگام جنگ باید میان رزمندگان و غیرنظامیان تفاوت قایل شد. غیرنظامیان نباید هدف عملیات نظامى واقع شده و قربانى جنگ باشند.
2 – طرفین مخاصمه نه تنها باید میان جمعیت غیرنظامى و رزمندگان تفکیک قایل شوند، بلکه میان اموال متعلق به غیرنظامیان و اهداف نظامى نیز باید فرق بگذارند. این به آن معناست که نه تنها غیرنظامیان باید مورد حمایت قرار گیرند، بلکه کالاهاى موردنیاز براى ادامه حیات آنها (غذا، دام، تاسیسات مربوط به آب آشامیدنى و مانند آنها) نیز مورد حمایت واقع شوند.
3 – حملات و تهدیدهایى که هدف اصلى آن اشاعه ترور و وحشت میان جمعیت غیرنظامى است، رسما ممنوع است.
4 – حملاتى که آثار آن به یک هدف خاص نظامى محدود نمىشود، یا هدف نظامى را دنبال نمىکند، ممنوع است (بمباران گسترده و مستمر).
5 – تحت هیچ شرایطى نباید از غیرنظامیان براى جلوگیرى از حمله به نقاط خاص و مناطق و اهداف نظامى استفاده کرد.
6 – هرگونه حمله به بناهاى تاریخى، آثار هنرى یا عبادتگاهها و استفاده از چنین اهدافى براى حمایت از اقدامات نظامى مطلقا ممنوع است.
7 – تخریب تأسیسات داراى نیروهاى خطرناک (سدهاى تولیدکننده نیروى برق و نیروگاههاى هستهاى) که مىتواند تلفات غیرنظامى زیادى به همراه داشته باشد ممنوع است. ضمن اینکه طرفهاى مخاصمه نباید اهداف نظامى را در کنار چنین تأسیساتى قرار دهند.
8 – مناطق خاصى را مىتوان در نظر گرفت که حمله به آن مطلقا ممنوع است. بیمارستان و مناطق و مکآنهاى امنى را مىتوان در زمان صلح در نظر گرفت که از افراد تحتحمایت را در خود جاىدهد. مناطق غیرنظامى را نیز مىتوان در زمان صلح در نظر گرفت که نتوان با استفاده از نیروى نظامىاز آن دفاعکرده و یا موردحملهقرار گیرد.
بخشى از غیرنظامیان دشمن، کسانى هستند که در کشور اسلامى سکونت مىکنند. این افراد همانند بقیه غیرنظامیان دشمن، از مصونیت برخوردارند. اصول حقوق بینالملل و دیدگاه اسلام در اینباره یکسان است، با این تفاوت که از دیدگاه اسلام، این عده از مصونیت بیشترى بهرهمند مىباشند.
بر اساس ماده 42 کنوانسیون 1949 ژنو در رابطه با حمایت از شهروندان غیرنظامى در اثناى جنگ هیچ دولتى که در حال جنگ با دولت دیگر است نمىتواند آن دسته از تبعه دشمن را که در کشور وى به سر مىبرند به عنوان اسیر جنگى گرفته و یا آنها را به اقامت اجبارى در کشور وادار نماید، مگر در شرایط اضطرارى که امنیت کشور و بقاى دولت ایجاب مىکند. ولى با شروع جنگ، دولت مىتواند اتباع دولت متخاصم را از کشور خود اخراج نماید و اموال و امکانات آنها را تا پایان جنگ تحت کنترل درآورد، در صورتى که طبق مقررات جهاد، کلیه اتباع دشمن در دارالاسلام، مستأمن یا ذمى محسوب مىشوند، مىتوانند مادام که شرایط لازم را رعایت کردهاند در مصونیت و تحت حمایت دولت اسلامى باشند. این مصونیت و حمایت شامل اموال و سایر حقوق سیاسى و مدنى نیز مىگردد، مگر آنکه در پوشش مصونیت و حمایت دولت اسلامى از امکانات و اموال خود به نفع دشمن استفاده نمایند. بنابراین، هرگاه شرایط ذمه توسط اتباع دشمن در دارالاسلام رعایت نشود از مصونیت و حمایت دولت اسلامى برخوردار نخواهند بود.
وضعیت کسانی که با افراد رزمنده و جنگجویان متفاوت بوده و ضرورت دارد از آنان حراست و حفاظت کامل صورت پذیر،بدین شرح است :
اطفال تبعه دشمن – زنان – پیران – بیماران، مجروحان، نابینایان و افلیجها – روحانیان و عبادتکنندگان – نمایندگان و پیامآوران و پیکها – اسیران .
* کارشناس حقوقی
به نقل از:http://ghanoononline.ir
پایگاه خبری، متعلق به رسانه «قانون»

