حقوق (خواهان) و (خوانده) در اسلام

مهر ۱۲, ۱۳۹۰ mo_hassani ۰ Comments

بسم الله الرحمن الرحیم

امام علی بن الحسین زین العابدین علیه السلام در « رساله الحقوق » درباره حق خواهان وخوانده سخنان زیبائی دارد که به نقل و بررسی آنها می پردازیم و نخست ترجمه آزاد بیان آن حضرت را درباره « مدعی – خواهان » از کتاب تحف العقول میآوریم :
1 حقوق « خواهان »
« و اماحق طرفی که بتو ادعا دارد اینست که :
الف – دلیل او را نقض نکنی دعوت او را ابطال ننمائی ،
ب – و با خودت طرف شوی ،
ج – و برای او حکم کنی ،
د- و بی شهادت شهود گواه او باشی ، زیرا که این حق خدا است بر تو . »
« واگر ادعای او باطل است :
الف – با او نرمش کنی ،
ب – و او رابترسانی ( از خدا ) ،
ج – و به دینش قسم بدهی ،
د – و با تذکر بخدا از تندی او بکاهی ،
ه – و پر و ناروا نگوئی که تجاوز ، دشمن را از تو برنگرداند بلکه به گناه او گرفتار شوی و شمشیر دشمنی او باین سبب بر تو تیز گردد ، زیرا سخن بد شرانگیز است و سخن خوب ، شربرانداز است و لاقوه الابالله .»
اگر انسان یقین کند که سخنان پیشوایان معصوم (ع ) ، نه اندرز و توصیه اخلاقی که باید تلکیف شمرده شود ، و نیز بداند که اجرای این دستورها حافظ حقوق او و مردمی است که با وی سروکار دارند ، کمتر مرتکب تخلف و گناه یا طرح دعوای بیمورد و شکایت بی جا در دادگاهها و یا در ادارات و سازمانهای دولتی میشود . و از اینراه نه تنها خود را به زحمت و رنج نمی اندازد بلکه وقت مأموران دولت را نیز ضایع نمیسازد ، تا آنها به کارهای اصلی و اساسی خود برسند و در پیشبرد اهداف اسلامی و ترقی و تعالی جامعه بهتر تلاش کنند .
براساس دستور امام سجاد (ص ) اگر خوانده در مقابل « حق » خواهان ، تکلیف خود را بداندو به آن عمل کند طرفین نیازی در مراجعه به محاکم قضائی نخواهند دید ، این امر در فعالیتهای اقتصادی جامعه نیز بسزائی خواهد گذاشت و به رفاه و آسایش مردم کمک خواهد کرد .
پیرامون این موضوع میتوان به شواهد قرآنی و احادیث دیگر استناد کرد . خداوند میفرماید :
و لا تلبسوا الحق بالباطل و تکتموا الحق و انتم تعلمون »
حق را بباطل مپوشاند ، تا حق را کتمان کرده پنهان سازید ، در حالیکه به حقانیت آن آگاهید .
« و لا تکتموا الشهاده و من یکتمها فانه اثم قلبه و الله بما تعملون علیم »
شهادت را کتمان مکنید که هر کس شهادت را کتمان کند البته به دل گناهکار است و ( باید بدانید که ) خداوند به آنچه میکنید ( پنهان باشد یا آشکار ) آگاه است .
این دو آیه با دوفعل نهی همراه است و هر مسلمانی میداند که ارتکاب هر عملی که از سوی خداوند « نهی » شده گناه کبیره است . بهمین جهت هر کس که بخواهد از خشم خدا در امان باشد باید حق را باطل نیامیزد و آنرا کتمان نکند و برای خدا به « حق » « شهادت » دهد ، هر چند به زیان خودش میباشد ، در این باره نیز خداوند میفرماید :
« یا ایها الذین آمنوا کونوا قوامین بالقسط شهداء الله ولو علی انفسکم او الوالدین والا قربین ان یکن غنیاً او فقیراً فالله اولی بهما فلا تتبعوا الهوی ان تعدلوا و ان تلووا او تعرضوا فان الله بما تعملون خبیراً »
ای ایمان آورندگان بپای دارندگان عدل و داد و گواهانی برای خدا باشید هر چند به زیان خود یا پدر و مادر و خویشان شما باشد و چه غنی یا فقیر باشند که خدا سزاوارتر است از شما براین دو حال ( و تبدیل فقر به غنی یا برعکس ) پس شما در حکم و شهادت پیروی نفس مکنید ، که نتوانید به عدالت رفتار کنید و اگر شهادت را تحریف کنید و یا اعتراض نمائید خدا از آنچه میکنید باخبر است .
همچنین ، درباره رعایت حقوق مردم واقامه شهادت به حق ، امام صادق علیه السلام میفرماید :
« من یضمن لی اربعه باربعه ابیات فی الجنه ؟ انفق و لا تخف فقراً و افش السلام فی العالم و اترک المراء و ان کنت محقاً و انصف الناس من نفسک »
کیست که ضامن باشد برای انجام چهار کار در برابر چهارخانه در بهشت ؟ انفاق کن و از فقر نترس ، در جهان « سلام » را آشکار کن ، نزاع و جدال را ترک کن گر چه حق با تو باشد ، و میان خودت و مردم به انصاف رفتار کن . در زمان طرح دعوی و به هنگام رسیدگی و حتی قبل از این دو مرحله هر گاه مدعی و مدعی علیه دو نکته پایان حدبث یعنی (ترک مجادله و لجاج) و رعایت انصاف هر چند به زیان خود را در نظر بگیرند و به آن عمل کنند مشکل طرفین به سادگی حل خواهد شد و عمر گرانمایه شان در راه شیطانی « مرافعه » صرف نخواهد گردید .
2
تکلیف « خوانده » در دعوای باطل
در هر دعوائی که خواهان مطرح سازد دو صورت ، بیشتر متصور نیست : یا به حق است یا به باطل . در صورتیکه دعوی مدعی حق باشد ، وظیفه و تکلیف مدعی علیه ( خوانده ) همان است که گفته شد . اکنون باید دید در زمانیکه دعوای مطروحه باطل باشد ، خوانده ، حسب الامر امام سجاد (ع ) چه تکلیفی دارد ؟ امام علیه السلام 5 وظیفه برای خوانده برشمرده است :
-نرمش با خواهان ،
-ترسانیدن او از خداوند ( نه از خود ) ،
-قسم دادن مدعی ،
-یاد خدا کردن برای کاستن از تندی خواهان ،
-و ناروا و ناسزا نگفتن ،
در این موارد نیز آیاتی از قرآن کریم را میآوریم :
خداوند خطاب به پیامبر اکرم (ص ) که الگو واسوه نیکوی مسلمین است و همه باید از حضرتش پیروی کنند میفرماید :
« فبما رحمه من الله لنت لهم ولو کنت قظاً غلیظ القلب لانفضوا من حولک فاعف عنهم و استغفرلهم و شاور هم فی الامر فاذا عزمت فتوکل علی الله ان الله یجب المتوکلین »
رحمت خداوند ترا با مردم مهربان و خوشخو گردانید و اگر تندخو و سخت دل بودید مردم از گرد تو پراکنده می شدند ، پس چون است بنادانی درباره تو بد کنند از آنان درگذر و از خدا برای آنان طلب آمرزش کن و در کار ( جنگ ) با آنان مشورت نما ، لیکن آنچه خود تصمیم گرفتی با توکل به خداوند انجام ده ، که خداوند آنان ر ا که بر او اعتماد کنند دوست می دارد .
خداوند برای پرهیز از ستم کاری و جلوگیری از حق کشی و باطل گرائی اشخاص از طریق : خدا را به یاد ایشان آوردن ، میفرماید :
وذکرفان الذکری تنفع المؤمنین »
و امت را تذکر و پند ده که ( اگر پند و یاد خدا کافران را سودمند نیفتد ) ، مومنان را سودمند میافتد .
الا بذکرالله تطمئن القلوب
دل آرام گیرد ز نام خدای
درباره خشم و تندی نکردن و پرخاشگری و ستیزه نمودن ، بلکه غضب خود را فروخوردن و در زمره نیکوکاران قرار گرفتن و اجر و پاداش فراوان از خداوند یافتن ، می توان از آیه 134 سوره آل عمران استفاده کرد که میفرماید :
الذین ینفقون فی السرآء ولضرآء و لکاظمین الغیظ والعافین عن الناس والله یحب المحسنین .
کسانیکه از مال خود در حال وسعت و تنگدستی انفاق کنند و خشم و غضب خود را فرو نشاند و از بدی مردم درگذرند ( چنین مردمی نیکوکارند ) و خداوند نیکوکاران را دوست می دارد .
نکته مهم دیگری که رعایتش در دعاوی ضرورت دارد ، ناسزا نگفتن و فحاشی نکردن است زیرا فحاشی است که گاه بزرگترین جرم ها مثل قتل نفس را به وجود میآورد ، حتی با اطمینان کامل می توان گفت بیشتر قتلهای ( غیر سیاسی ) را تنها اولین فحشی که یکی از طرفین منازعه به زبان آورده سبب شده است . به همین جهت مجازات قذف و فحش ناموس دادن بموجب آیه 4 سوره نور شدید ، و هشتاد ضربه شلاق تعیین شده است و برای همیشه شهادت ناسزا گو پذیرفته نمی شود . و پیامبر اکرم ( ص) هم می فرماید :
ماکان الفحش فی شیئی قتل الا شانه و لا کان الحیاء فی شیئی قتل الا زانه
ناسزا گویی و بد زبانی در هر چه باشد آنرا خوار کند و حیاء در هر چه باشد آن را زینت دهد
در نتیجه برای اینکه مدعی ، دشمن نشود و خواسته خود را بیشتر نکند و یا کاری که با گفتگوی ملایم و نرمش در کلام حل و فصل می شود به منازعه و خونریزی مبدل نگردد، خوانده باید از بد زبانی که خود گناه است بپرهیزد و از گفتار باطل خواهان به خشم و غضب نیاید و اگر چنین حالتی بر وی دست دهد ، خویشتن داری از خود نشان دهد که به فرموده رسول اکرم ( ص ) « نیرومندی به کشتی گرفتن نیست بلکه نیرومند کسی است که بهنگام خشم ، خویشتن دار باشد . »
3 حقوق « خوانده »
امام سجاد ( ع ) درباره حقوق خوانده که باید خواهان رعایت کند چنین فرموده است :
« و اما حق طرفیکه باو دعوی داری اینست که :
الف – اگر آنچه ادعا میکنی درست است در گفتگوی برای خروج از دعوی آرام باشی ، زیرا ادعا در گوش طرف کوبندگی دارد ،
ب – و دلیل خود را با نرمش باو بفهمانی ،
ج- با مهلت و بیان روشن ،
د- و لطف کامل ،
ه – و بسبب ستیزگی او با قیل وقال ، دست از دلیل خودبرنداری ، تا دلیلت از دست برود و جبران آنرا نتوانی کرد ، ولا قوه الا بالله .»
از بیان امام ( ع ) که میفرماید : « اگر آنچه ادعا میکنی درست است و پس از آن تکالیف خوانده و حقوق خواهان را برشمرده پیداست که آن حضرت طرح دعوی باطل و خلاف حق را هرگز مجاز نمیداند . و حق و تکلیف را بر دعوی درست و موافق با واقع و حقیقت بار میفرماید . دیگر اینکه برخلاف معمول که هر کس « ذیحق » باشد او را مکلف نمی شمارند ، بلکه بار سنگین تکلیف را بر عهدی مذکور ملزم شمارند ، بر خلاف امروز که طرح دعاوی و ارتکاب جرائم در دنیا رو به افزایش است ، این امور شدیداً رو به کاهش خواهد گذاشت و امنیت قضائی ، و عدالت اجتماعی بهتر تأمین خواهد شد . امام سجاد (ع) به صاحب حق که دلیل روشن همراه دارد توصیه میفرماید از قیل وقال دست بردارد و جنجال برپا نکند و با نرمی و ملایمت ادعای خود را در برابر خوانده مطرح سازد و به جای هر گونه پرگوئی و ستیزه جوئی بر دلیل خود پافشاری کند زیرا اگر سخن به تندی و خشم گراید ازقدرت دلیل و استحکام استدلال کاسته گردد و در چنین حالتی دعوی بدرازا میکشد وگاهی نتیجه معکوس میدهد .
قرآن کریم به دلیل و « بینه » که سبب هدایت انسان و تسلیم او به « حق » میشود اهمیت فراوان داده است . بینه و جمع آن « بینات » که صفت مشبهه است 71 بار در قرآن تکرار شده است و آنچه از ماده بیان و بیتوته و تبیان مشتق شده است و در قرآن کریم آمده جمعاً 257 بار میباشد و این عدد بزرگ بر اهمیت سخن همراه با دلیل و برهان دلالت دارد . آیاتی چند از این جمله بدین شرحند :
1-هذا بیان للناس و هدی و موعظه للمتقین
این ( کتاب و آیات خدا ) حجت و بیان است برای عموم مردم و راهنما و پندی برای پرهیزگاران .
2-ونزلنا علیک الکتاب تبیاناً لکل شئی
و ما بر تو این قرآن را فرستادیم تا حقیقت هر چیز را روشن کند .
3-لا اکراه فی الدین قدتبین الرشد من الغی
در دین اکراه و اجبار نیست زیرا راه رستگاری از بیراهه گمراهی ، روشن و آشکار گشته است .
سعدی میگوید :
چاه است و راه و دیده بینا و آفتاب
تا آدمی نگاه کند پیش پای خویش
چندین چراغ دارد و بیراه میرود
بگذار تا بیفتد و بیند سزای خویش
1-لیهلک من هلک عن بینه و یحیی من حی عن بینه
تا آنها که گمراه و هلاک میشوند از روی دلیل و حجت روشن باشد و آنها که زنده وهدایت میشوند از روی دلیل روشن باشد .
اسلام دین عقل و منطق است و با حجت و برهان ودلائل روشن ( آیات بینات ) انسان را به سوی هدف بزرگ و عالی او که خداوند برایش مقرر فرموده ، راهنمائی میکند و در نظام زندگی انسانی این سنت را قرار داده است که هر کار و یا خواسته و نظری مبتنی بر دلیل و حجت روشن باشد . شخص منصف و با وجدان را قانع سازد و به پذیرش آن تن در دهد . تاریخ بشری نیز ثابت کرده که در طول زمانها فقط منکرین و معاندین دشمنان « بینات » بوده اند ، نه اشخاص با انصاف که با پذیرفتن بینه و دلیل نقاط تاریک ذهن خود را روشن میسازند .
حق دیگری که خواهان باید برای خوانده ملحوظ دارد و رعایت نماید « مهلت دادن » است تا او بتواند در فرصتی که بوی داده میشود ، بیندیشد و درباره عاقبت کار ویا تسلیم « مدعی به » تصمیم بگیرد و ضمناً از حسن رفتار و « لطف کامل » و مدارای خواهان ، احساس شرمساری کرده و در نتیجه خودرا به رعایت حقوق او ملکف بداند که امیرالمؤمنین علی ( ع ) میفرماید :
دارالناس تستمتع باخائهم ، و القهم بالبشرتمت اضغانهم
با مردم مدار کن تا از برادریشان بهره گیری ، و با خوشروئی با آنان دیدار کن تا کینه ایشان را بمیرانی .
لزوم رعایت حقوق مردم و اهمیت فراوانی که این حقوق در پیشگاه اسلام دارد ، از این سخن بلند امام علی ( ع ) آشکار میگردد که میفرماید :
جعل الله سبحانه حقوق عباده مقدمه لحقوق فمن قام لحقوق عبادلله کان ذلک مودیا الی القیام بحققوق الله .
خداوند سبحان حقوق بندگانش را مقدمه بر حقوق خود قرار داده ، پس هر کس برای ادای حقوق بندگان خدا قیام کند این کار او را به قیام بر ادای حقوق خداوند وادار مینماید .
خداوندا ما را به رعایت حقوق مردم که مقدمه حقوق توست موفق بدار .  

منابع: 

 

1-تحف العقول تألیف ابی محمد حسن بن علی بن حسین بن شعبه حرانی ، ازعلمای قرن چهارم هجری .ص 274 – کتابفروشی اسلامیه ( با ترجمه فارسی ) ، شعبان 1384 هجری .
2-بقره /42
3- بقره /283
4-نساء / 135
5-اصول کافی ، ج 3 ص 219
6-لقد کان لکم فی رسول الله اسوه حسنه ( احزاب – 21 )
7-آل عمران / 159
8-رعد / 28
9-ذاریات /55
10-نهج البلاغه شماره / 2653
11-لیس الشدید بالصرعه انما الشدید الذی تملک نفسه عندالغضب ، ( نهج الفصاحه – رقم 2381 )
12-لایغلب من یستظهر بالحق ( غررالحکم ) ، کسی که حق با اوست مغلوب نمی شود .
13-آل عمران /138-
1-نحل / 89
2-بقره 256
3-انفال /42
 4-غررالحکم

منبع:

http://www.ghavanin.ir/PaperDetail.asp?id=509