گزارش/
آیا "پروتکلهای ژنو" برای منع استفاده از سلاحهای شیمیایی کافی است؟
مفاد کنوانسیون لاهه و پروتکل 1925 ژنو بیشتر مقررات بشر دوستانه بوده، نه قراردادهای کنترل تسلیحات، زیرا هیچ یک از آنها توسعه، ذخیرهسازی و به خدمت گرفتن جنگ افزارهای شیمیایی را غیر قانونی اعلام نکردهاند.
به گزارش خبرنگار حقوقی قضایی باشگاه خبرنگاران، با بیش از ربع قرن تلاش مستمر حامیان حقوقبشر و زخمخوردگان سلاحهای شیمیایی و میکروبی با اعتراف به نواقص و کاستیهای موجود کنوانسیون منع استفاده از سلاحهای شیمیایی ضرورت بیشتر ممانعت از تولید و نگهداری و استفاده از این گونه سلاحها که نسل بشری را تحتالشعاع خود قرار میدهد و صدمات جبرانناپذیر آن سالها بر پیکره اجتماع باقی میماند احساس میشود.
*تعریف سلاح شمیایی
جنگافزارهای شیمیایی ابزارها یا موادی هستند که به وسیله آنها انسانها و یا موجودات زنده را هدف قرار میدهند. در اثر تماس مستقیم این مواد با هر قسمت از بدن جاندار، بدن وی آلوده شده و جاندار به انواع بیماریها بیماریهای عمومی و یا انحصاری آن ماده مبتلا میشود. این مواد میتوانند به صورت جامد، مایع و یا گاز استفاده شوند.
به عبارت دیگر عوامل شیمیایی به ترکیباتی اتلاق میشود که در صورت کاربرد موثر علیه انسان، حیوان یا گیاه، منجر به مرگ یا ضایعات قابل توجه دائمی یا موقتی در ساختار اندامی آنها میشود.
جنگافزارهای شیمیایی از نظر نظامی به ۶ گروه سمی و کشنده، ناتوانکننده، استفاده برای کنترل اغتشاشها، دودزا، ضد گیاه و شعلهها و آتشزا تقسیم میشوند.
*انواع سلاحهای شیمیایی
بمبهای شیمیایی سه نوع جامد، مایع و گاز دارند. از حالت جامد آن در ارتفاعات و در مناطق برفی استفاده میشود و اینگونه بمبها با آب شدن برف در آن حل شده و پایین میآیند و در نهایت افراد زیادی را مسموم میکنند. از انواع مایع آن برای حل کردن در آب رودخانهها و منابع استفاده میکنند. نوع گازی آن نیز از بقیه انواع آن پرکاربردتر است و در مناطق مختلف (بیشتر مکانهای وسیع و باز) استفاده میشود.
*تاریخچه استفاده از سلاح شیمیایی
جنگافزارهای شیمیایی از جمله قیر، روغنها، نفت، آتش یونانی، ناپالم، اسیدها، آرسنیکها و غیره از دوران قدیم مورد مصرف قرار گرفتهاند. برای نمونه اسپارتانها در جنگ پله پونز (سالهای ۴۳۱ تا ۴۰۴ پیش از میلاد) اسیدهای گوگردی (از جمله دیاکسید سولفور) بهکار میبردند.
طی جنگ جهانی اول برای نخستین بار افزارهای مدرن جنگ شیمیایی، بخصوص توسط آلمانها، ساخته و بهکار گرفته شد. این اعمال با اسید پاشی و پخش ساده گازهای کشنده مانند کلر آغاز شدند تا اینکه بعدها بتوانند با پرتاب این مواد به راه دور نفرات بیشتری از سربازان دشمن را نابود کنند. آلمانها پیوسته پیشرو این صنعت بوده و تاکنون بر این رویه ماندهاند. در جریان جنگ اول جهانی کاربرد بیش از ۱۲۴ هزار تن مواد شیمیایی موجب مصدوم شدن حدود یک میلین نفر و کشته شدن بین از یکصد هزار سرباز از طرفین جنگ شد. پس از پایان جنگ اول جهانی و با تصویب پروتکل ۱۹۲۵ ژنو توسط بیشتر کشورهای دنیا، کاربرد این سلاح ممنوع شد.
*معاهدات بینالمللی در زمینه سلاحهای شیمیایی
اولین توافقنامه بینالمللی منع کاربرد سلاحهای شیمیایی مربوط به سال ۱۶۷۵ است، هنگامی که معاهدهای مبنی بر عدم کاربرد گلولههای سمی میان فرانسه و آلمان در استراسبورگ امضا شد. در طول دویست سال پس از آن با روند صنعتی شدن و پیشرفت تکنولوژی شیمیایی امکان توسعه سلاحهای شیمیایی در سطح وسیع فراهم آمد.
در سال ۱۸۷۴، کنوانسیون بروکسل در مورد قانون و عرف جنگ تصویب شد. این کنوانسیون استفاده از سم یا سلاحهای سمی و نیز کاربرد تسلیحات، پرتابهها و یا موادی به منظور ایجاد درد و رنج غیر ضروری را ممنوع کرد.
در سال ۱۸۹۹ کنفرانس صلح در لاهه برگزار شد که به امضای توافقنامهای معروف به بیانیه لاهه انجامید و بر اساس آن کاربرد پرتابههای حاوی گاز سمی ممنوع شد.
وحشتی که از جنگ افزارهای شیمیایی در طول جنگ جهانی اول تجربه شد به چنان خشمی در میان کشورهای دنیا دامن زد که تصمیم گرفتند کاربرد مواد شیمیایی یا سلاحهای شیمیایی را برای همیشه در جنگ ممنوع کنند. این تعهد به امضای پروتکل ۱۹۲۵ ژنو مبنی بر منع کاربرد گازهای خفه کننده، سمی و گازهای دیگر و استفاده از شیوههای میکروبی در جنگ انجامید. ایران در ۵ نوامبر ۱۹۲۹ و عراق در ۸ سپتامبر ۱۹۳۱ به این معاهده پیوستند.
پروتکل ژنو کاربرد سلاحهای شیمیایی را در جنگ ممنوع میکند اما گسترش، تولید و مالکیت چنین سلاحهایی را ممنوع نمیکند.
بسیاری از کشورها پروتکل ژنو را امضا کردند اما این حق را برای خود محفوظ نگه داشتند که چنانچه خود و یا متحدانشان مورد حمله با سلاحهای شیمیایی قرار گرفتند، به همان صورت مقابله کنند. در ضمن بسیاری از امضا کنندگان پروتکل این حق را برای خود محفوظ نگاه داشتند که در مقابل کشورهایی که به پروتکل نپیوستهاند از سلاحهای شیمیایی استفاده کنند.
به دنبال حملات شیمیایی وسیع رژیم صدام علیه ایران در دهه ۸۰ میلادی و تلفات هولناک ناشی از این حملات، جامعه جهانی در دهه ۱۹۹۰ موفق به تهیه پیمانی شد که به نابودی سلاحهای شیمیایی و نیز عدم گسترش این سلاحها و مواد شیمیایی سمی به کار رفته در آنها در سراسر دنیا رسیدگی میکند. کنوانسیون منع گسترش، تولید، ذخیره و استفاده از سلاحهای شیمیایی و نابودی آنها (یا کنوانسیون سلاحهای شیمیایی، CWC در تاریخ ۱۳ ژانویه ۱۹۹۳ در پاریس برای امضا آماده شد و در سال ۱۹۹۷ اجرایی شد.
در حال حاضر سازمان منع سلاحهای شیمیایی (OPCW)در لاهه هلند مسئول اجرای مفاد این کنوانسیون است تا ژانویه ۲۰۱۲ یکصد و هشتاد و هشت کشور دنیا به عضویت این سازمان در آمده و کنوانسیون مذکور را تصویب کردهاند.
*جنگ ایران و عراق
با وجود تصویب پروتکل ۱۹۲۵ ژنو رژیم عراق در طول جنگ ایران و عراق با نقض این معاهده بینالمللی وسیعترین حملات شیمیایی پس از جنگ جهانی اول را مرتکب شد.
صدام حسین از سال ۱۹۸۴ به بعد به طور گسترده از تابون استفاده میکرد، از آنجایی که این ماده گران بود و پیدا کردن مواد لازم برای ساخت آن سخت بود وی به سراغ گاز وی ایکس رفت که قدرت و دوام بیشتری داشت. او در سال ۱۹۸۸ حدود ۴ تن از این گاز را در اختیار داشت. اما ماده شیمیایی که در حجم وسیعتری در دسترس او قرار داشت، گاز سارین بود. صدام حسین به گاز خردل هم علاقه داشت، چرا که این گاز اثرات درازمدتی نظیر کوری، انواع سرطان، ناباروری و نقص عضوهای پیش از تولد داشت.
بر اساس گزارشهای بازرسان سازمان ملل متحد از سال ۱۹۸۴ تا ۱۹۸۸ در موارد متعددی از گاز خردل و نیز عوامل اعصاب علیه رزمندگان ایرانی و غیر نظامیان ساکن روستاها و شهرهای مرزی ایران استفاده شد.
رژیم صدام همچنین در جریان عملیات انفال علیه مناطق کردنشین شمال عراق حملات شیمیایی وسیعی را علیه مردم این مناطق انجام داد که حمله شیمیایی به حلبچه در مارس ۱۹۸۸ و کشتار بیش از پنج هزار نفر از مردم این شهر از آن جمله است.
در جنگ ایران و عراق شرکتهای آلمانی بزرگترین صادر کننده جنگافزارهای شیمیایی و یا تحهیزات و کارخانههای ساخت این سلاحها به عراق بودند. البته آمریکا، فرانسه، هلند، انگلیس و غیره هم در صدور غیر قانونی مواد اولیه ساخت این سلاحها و یا سایر تجهیزات مرتبط به عراق نقش مهمی داشتند.
این حملات شیمیایی منجر به مصدوم شدن بیش از یکصد هزار نفر در ایران شد که بسیاری از آنان هنوز به عوارض و بیماریهای ناشی از مصدومیت شیمیایی مبتلا هستند و نیازمند مراقبتهای پزشکی هستند.
در همین رابطه "محمد ادیب" حقوقدان بینالمللی در گفتگو با باشگاه خبرنگاران با اشاره به کاربرد سلاحهای شیمیایی از سوی برخی کشورها و قوانین بینالمللی در این رابطه اظهار داشت: استفاده از سلاحهای شیمیایی طبق معاهدات بینالمللی در هر شرایطی برای کشورهایی که عضو معاهدات هستند ممنوع است و این مهم حتی برای کشورهایی که عضو قرارداد نیستند نیز صدق میکند و آنها نیز حق استفاده از این سلاحها را ندارند.
وی ادامه داد: کاربرد سلاحهای شیمیایی جرم تلقی میشود و این عمل مجرمانه در دادگاه بینالمللی کیفری رسیدگی و سازمان انرژی اتمی نیز بر این مهم نظارت دارد.
ادیب افزود: در کنوانسیونهای بینالمللی به منع استفاده از سلاحهای شیمیایی تاکید شده و چگونگی مجازات و اعمال آن، برای کشور استفادهکننده تشریح شده است.
وی تصریح کرد: چنانچه سلاحهای شیمیایی توسط گروههایی که تروریست نامیده میشوند استفاده شود، از آنجایی که آنها واحدهای شناخته شده مثل کشورها نیستند باید جرم صورت گرفته بررسی و مشخص شود.
این حقوقدان بینالمللی در پایان خاطرنشان کرد: چنانچه کاربرد سلاحهای شیمیایی از سوی اتباع کشور باشد این مهم رافع مسئولیت دولتها نیست چراکه دولتها وظیفه دارند بر اعمال مجرمانه نظارت کنند تا از این طریق موجبات کشتار افراد غیرنظامی فراهم نشود.
برخی رسانههای غربی دولت سوریه را محکوم به استفاده از سلاحهای شیمیایی کردهاند و این در حالی است که معاون عربی و آفریقای وزارت امور خارجه ایران و نماینده ویژه رئیسجمهور و معاون وزیر امور خارجه روسیه، جنجال خبری مربوط به کاربرد سلاح شیمیایی در سوریه و ادعای ارتباط آن با حکومت سوریه را سناریویی ساختگی و از پیش طراحی شده خواندند.
*نمایندگان سازمان ملل با هدف محکومیت دولت اسد به سوریه رفتهاند
در این زمینه ابوتراب علیرضایی در گفتگو با باشگاه خبرنگاران با اشاره به سفر نمایندگان سازمان ملل به سوریه گفت: نمایندگان سازمان ملل با نیت معرفی دولت بشار اسد به عنوان مقصر در خصوص استفاده از سلاحهای شیمیایی به سوریه رفتهاند و مستنداتی که دولت اسد از انبارهای تروریستها که نام عربستان سعودی برآن حک شده بود را نمیپذیرند.
وی تصریح کرد: غرب بهدنبال تکرار سناریوهای افغانستان و عراق بر ضد سوریه است.
این کارشناس سیاست خارجی اظهار داشت: نشستهای دوستان سوریه در استانبول و اتحادیه عرب در قاهره برای اجرا برنامههای ضد سوری برگزار میشود.
وی ادامه داد: گروههای مقابل دولت بشار اسد اکثراً خارجی بوده و در بین مردم طرفدار ندارند، اما بهدنبال تامین منافع رژیم صهیونیستی و آمریکا هستند.
علیرضایی با بیان اینکه رژیم صهیونیستی بهدنبال تضعیف کشورهای مسلمان برای توسعه شهرکهای صهیونیستنشین است، افزود: اشتباه ترکیه واگذاری پایگاههایی به رژیم صهیونیستی در شهر ازمیر بود چرا که در جنگ 22 روزه 9 سرنشین ترک کشتی حامل آذوقه برای فلسطینیان، توسط اسرائیلیها کشته شدند.
این کارشناس سیاست خارجی در پایان خاطرنشان کرد: دولت ترکیه با برگزاری نشست دوستان سوریه بهدنبال تاثیرگذاری بر تحولات منطقه است؛ امری که با سقوط مرسی بسیار کمرنگ شده است.
جامعه بینالمللی از سالها قبل شروع به مقابله با دولتهای استفاده کننده از عوامل شیمیایی با استفاده از تصویب معاهدهها و پروتکلهای مختلف کرده که به علّت عدم همکاری دول صاحب قدرت هیچ گاه اجرایی نمیشد. عدم احترام این دولتها به خواسته اکثر جامعه بینالملل بزرگترین دشمن ملتها در طول قرن اخیر بوده است.
امید است با گسترش و اشاعه دستورات دین مبین اسلام و افزایش میل اخلاقمداری و انساندوستی و همچنین پایبندی دولت مردان و قدرتهای جهانی بر منشور حمایت از حقوق بشر روز به روز شاهد کاهش درگیریها و جنگها در سراسر این گیتی بوده و روزی را شاهد باشیم که بشریت از هیچگونه جنگ افزاری علیالخصوص سلاحهای شیمیایی و میکروبی که صدمات ناشی از آن هنوز بر پیکر دلاور مردان این سرزمین اسلامی و شیعی به چشم می آید، اثری نباشد.
منبع:http://www.yjc.ir/

