از فارس بودن خلیج فارس سخن فراوان گفته و شنیدهایم و با غرور در برابر جاهلینی که سعی در تحریف این نام باستانی دارند، قد علم کردهایم، اما شاید کمتر به بررسی مستند چرایی فارس بودن و فارس نامیدن آن پرداختهایم. برای حفظ این میراث باید به سلاح دانستن مجهز بود و این گزارش میکوشد به شکلی مختصر اما سودمند پاسخگوی این نیاز باشد.
به گزارش خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، پژوهشگرانی که درباره نام خلیج فارس تحقیق کردهاند به اتفاق نام آن را خلیج فارس میدانند. در طول قرون گذشته و دست کم در ۲۵۰۰ سال گذشته و دوران امپراطوری قدرتمند پارس تا کنون چنین اتفاق نظری در خاورمیانه میان نویسندگان و مورخان درخصوص یک نام در طول تاریخ وجود نداشته است. سر آرنولد ویلسون درخصوص سابقهی تاریخی نام خلیج فارس در کتابی که سال ۱۹۲۸ منتشر کرد نوشت: «هیچ آبراههای به اندازهی خلیج فارس برای جغرافیدانان، باستانشناسان، زمینشناسان، بازرگانان، سیاستمدارن، جهانگردان، پژوهشگران گذشته و حال اهمیت نداشته است. این آبراهه که فلات ایران را از صفحه عربستان جدا میکند از دست کم ۲۲۰۰ سال قبل تا کنون هویت ایرانی داشته است».
نام خلیج فارس در اسناد تاریخی
از دوران پیش از امپراطوری پارس هیچ سند کتبی باقی نمانده است، اما در تاریخ و فرهنگ شفاهی، ایرانیها آبهای جنوبی را دریای جم، دریای ایران و دریای پارس خواندهاند. در طول سالهای ۵۵۹ تا ۳۳۰ پیش از میلاد همزمان با حاکمیت امپراطوری پارس بر ناحیه خاورمیانه، بهویژه کل خلیج فارس و بخشهایی از شبه جزیره عربستان، نام دریای پارس در متون گردآوری شده فراوانی نوشته شده است. در سفرنامه فیثاغورث، چند فصل به شرح سفرهایش با همراهی داریوش، پادشاه هخامنشی به شوش و پرسپولیس اختصاص داده شده و در آن به توصیف این ناحیه پرداخته شده است. از دیگر متون همان دوره کتیبه و حکاکی داریوش کبیر است که در محل تلاقی آبهای خلیج عربی (دریای احمر فعلی) و رود نیل و رودخانه رم (مدیترانه فعلی) نصب شده و به سده پنجم قبل از میلاد بازمیگردد که در آن داریوش، پادشاه امپراطوری پارس از آبراه خلیج فارس با نام دریای پارس نام برده است. از میان دیگر اسناد کتبی مهم در این رابطه میتوان به نقشه جهان اثر هکاتوس (۴۷۲ تا ۵۰۹ قبل از میلاد) نام برد که در آن خلیج فارس و خلیج عربی (دریای سرخ یا احمر فعلی ) به وضوح نمایش داده شده است. همچنین نقشهای از هرودوت، مورخ بزرگ یونانی (۴۲۵ تا ۴۸۴ قبل از میلاد) باقی مانده است که در آن دریای سرخ به عنوان خلیج عربی معرفی شده است.
در نقشه جهان دیسارک (۲۸۵ ت ۳۴۷ قبل از میلاد)، به وضوح خلیج فارس و خلیج عربی از یکدیگر متمایز شدهاند. در عین حال نقشهها و اسناد بسیاری تا قرن هشتم توسط دانشمندان و پژوهشگران جغرافیایی نظیر هکاتوس و هرودوت (پدر علم جغرافیا)، هیپارک، کلادیوس بطلمیوس، کراتز مالوس، … و در دورهی اسلامی، محمود بن موسی خوارزمی، ابو یوسف اسحاق کندی، ابن خردازابه، مسعودی، ابوزید بلخی، استخری، ابن حقول، ابوریحان بیرونی و دیگران ارایه شده که در آنها به دریای عمیقی در جنوب ایران با نام دریای پارس، خلیج پارس، دریای فارس، خلیج فارس، بحر فارس، سینوس پرسیکوس، ماره پرسیکوم و مانند اینها اشاره میشود در کتاب پرسیلوس اریتریا، جهانگرد یونانی قرن اول بعد از میلاد به دریای سرخ با نام خلیج عربی، اقیانوس هند با نام دریای اریتریا، آبهای ساحل عمان با نام دریای پارس نامیده و منطقه بارباروس (میان عمان و ساحل یمن) متعلق به پارس خوانده شده و خلیج واقع شده در قسمت جنوبی ایران خلیج فارس نامیده شده است. در توصیف این آبراه تایید میشود که پارسیها در هر دو سوی آب زندگی میکردهاند.
دورهی اسلامی
پیش از مسیح، اعراب بیشتر در حجاز، یمن و سواحل دریای سرخ (خلیج عربی) زندگی میکردند و چندان آشنایی با خلیج فارس نداشتند. پس از آنکه اردشیر، پادشاه ایران در دورهی ساسانی به درخواست سیف بن زی یزن، حاکم یمن برای سرکوب پادشاه حبشه به یمن لشکر کشید، این واقعه منجر به آمد و شد اعراب در سواحل خلیج فارس گردید. با ظهور اسلام و توسعهی این مذهب در ایران، مهاجرت اعراب به سواحل خلیج فارس افزایش یافت. در هر حال بیش از ۳۰ کتاب جغرافیایی، تاریخی، ادبی یا کتابهای تفسیر اصول اخلاقی و حقوقی، دانشمندان مسلمان و عرب از خلیج فارس نام بردهاند. از جمله این کتابها میتوان به این موارد اشاره کرد: البلدان، تاریخ یعقوبی، المغاری، فتوح الشام، فتح العجم نوشته محمد بن عمر (۷۰ هجری قمری)، تاریخ مقیمی، تاریخ الرسل و الملوک (محمد بن جدید طبری)، تاریخ بلعمی، ابن خردازبه، ابن فقیه همدانی، استخری، مسعودی، مقدسی، ابن حقول، قزوینی، طاهر مروزی، ناصرخسرو، شمسالدین دمشقی، قدامه ابن جعفر، ابن یعقوب، ابن رسته، شهریار رامهرمزی، ابن بلخی، ادریسی، بکران خراسانی، یاقوت حمودی، ابوالفداء، نوبری، جووینی، حاجی خلیفه (چلبی)، جورجی زیدان همگی از نام خلیج فارس در کتابهایشان از ۲۰۷ (هجری قمری) به بعد اشاره کردهاند.
استیلای پرتغالیها
در ۱۵۰۷ بعد از میلاد، نیروی دریایی پرتغال جزیره هرمز را تحت فرماندهی آلفونسو آلفوکرک اشغال کرد و این اشغال تا ۱۶۲۰ ادامه داشت.
دکتر خوزه مانوئل گارسیا، استاد دانشگاه و عضو جامعه جغرافیایی پرتغال بر نام خلیج فارس در اسناد رسمی و غیررسمی و نقشههای پرتغال از ۱۵۰۷ به بعد اشاره کرده است. این نقشهها که توسط پرتغالیها از خلیج فارس تهیه شده است در موزهها به عنوان میراث بشری نگهداری میشود.
از میان ۵۰ نقشه و نامهای که در آن سالها (۱۵۰۰ تا ۱۷۰۰ بعد از میلاد) میان حکام خلیج فارس و پادشاهان پرتغال و اسپانیا رد و بدل شد یا کتابها و متون جهانگردی میتوان به این موارد اشاره کرد:
ماره دو پرسیا (Mare de Persia)، پرسیکو سینوس (Persico Sinus)، ماره پرسیو( Mare Persio)، سینوس پرسیکو (Sinus Persico)، ماره پرسیکو( Mare Persico)، ماره پرسیانو( Mare Persiano)، پرسیو پرسیسکی زالیو( Persio – Persiski Zaliv)، پرزیشر گلف ( Persischer Golf)، دریای پارس، بحر فارس، پرزا اوبول (Perza Obol)، پرسیسته هابوگت ( Persiste Habught).
خلیج فارس در معاهدات و قراردادها
از ۱۵۰۷ تا ۱۹۶۰ دست کم در ۱۰ معاهده منعقد شده میان کشورهایی نظیر کویت، عربستان، عثمانی، عمان، امارات متحده، به زبان انگلیسی و عربی از نام خلیج فارس استفاده شده است. از جمله این معاهدات به این موارد اشاره میشود:
۱- معاهده عمومی السلام میان شیخهای عربی در تاریخ ۸ ژانویه ۱۸۲۰ معروف به «معاهده عمومی با امرای عرب خلیج فارس» که به امضای ژنرال کایر و ۱۱ نفر از روسای قبایل عرب رسیده است. در متن عربی و در ماده ۶ این معاهده به کلمه «الخلیج الفارسی» اشاره شده است.
۲- معاهده ممنوعیت فروش برده ۱۹۴۷
۳- معاهده دائمی صلح ۱۸۵۳ که به امضای شیوخ امارات سواحل عربی خلیج فارس رسیده است.
۴- معاهده ۱۸۵۶ تجارت برده
۵- قرارداد استقلال کویت (این سند در تاریخ ۱۹ ژوئن ۱۹۶۱ در دبیرخانه سازمان ملل به ثبت رسیده است)
۶- معاهد تعیین مرزهای عراق و کویت (۱۹۹۶)
همچنین در تعهدات سیاسی و حقوقی و اقتصادی منعقد شده میان امارات متحده و دیگر کشورها در طول سالهای ۱۸۰۶ تا ۱۹۷۱ واژهی «بحر فارس» یا «Persian Gulf» به کار رفته است.
خلیج فارس در نقشههای تاریخی
در کلیهی نقشهها و اطلسهای مهم تاریخی چه متعلق به دورهی معاصر و چه متعلق به قرون پیشین شریان آب واقع شده در جنوب ایران با عنوان خلیج فارس ثبت شده است. در کشورهای عربی هم تا دهه ۷۰ همواره از نام خلیج فارس استفاده میشده است. مثلا در اطلس «العراق فی الخوارط القدیمه» تالیف دکتر احمد سوسه (بغداد ۱۹۵۹) ۴۰ نقشه از منابع عربی قرون وسطی وجود دارد. در نقشههای ارایه شده توسط کشورهای عربی به دیوان بینالمللی دادگستری برای رفع مسائل مربوط به ادعاهای مرزی به نام خلیج فارس اشاره شده است.
در اطلس «الکویت فی الخرائط العالم» از برخی نقشهها استفاده شده که در آنها نام خلیج فارس مشهود است. در اطلس «الکویت قراء فی الخرایط التاریخیه» که با تلاشهای عبدالله یوسف الغنیم در سال ۱۹۹۴ منتشر شد، حدود ۲۰۰ نقشه وجود دارد که در آنها به نام خلیج فارس اشاره شده است.
کتاب «اصول الکویت المنشور العالم» (1991) که در هلند منتشر شده است نیز ۱۵ نقشه وجود دارد که در آنها نام خلیج فارس ثبت شده است.
در کتاب «الخلیج الفارسی عبر التاریخ و القرون» (نوشته محمد میرزا ۱۹۷۶ قاهره) ۵۲ نقشه از منابع عربی وجود دارد که به نام خلیج فارس اشاره میکنند.
در اطلس «تاریخ اسلام» (55 – 1951 آمریکا و مصر) ۱۶ بار به نام خلیج فارس اشاره میشود.
در اطلس «خلیج در نقشههای تاریخی» (1999) به استثنای سه نقشه که بعد از قرن ۱۵ کشیده شده و به نظر میرسد به اصرار شخصی که آنها را جمعآوری کرده در کنار دیگر نقشهها (که همگی به نام خلیج فارس اشاره دارند) قرار گرفته، این نام به خلیج ع.ر.ب.ی جعل شده است. در نقشههای بعدی همان طراح نقشه نام را به خلیج فارس تصحیح کرده است.
بانک عربی و بیت القرآن در بحرین در سال ۱۹۹۶ یک تقویم بزرگ دیواری را چاپ کرد که حاوی نقشهای تاریخی از بحرین است که در آن کلیهی نقشهها نام خلیج فارس را نشان میدهند.
جالب است که از میان ۶۰۰۰ نقشه تاریخی موجود منتشر شده تا سال ۱۸۹۰ فقط سه نقشه به نامهای جعلی خلیج فارس اشاره میکنند.
بدیهی است استفاده بیش از حد تبلیغاتی اعراب از این سه نقشه که هویت و منشأ آنها روشن نیست در مقایسه با ۶۰۰۰ نقشه و بیش از ۲۰۰ کتاب تاریخی و جهانگردی از دوران ایراستوس تا هرودوت تا استخری و ابن حوقل که همگی این شریان آب را خلیج فارس مینامند، از هیچ ارزشی برخوردار نیستند.
در فرهنگ لغت عربی المنجمد، در کتابخانه کنگره آمریکا، کتابخانه ملی انگلیس (لندن)، اسناد وزارت امور هند (لندن)، کتابخانه مطالعات شرق در لندن، بیش از ۳۰۰ نقشه وجود دارد که نام خلیج فارس بر آنها خودنمایی میکند.
بهعلاوه حدود ۳۰ اطلس معتبر نام خلیج فارس را در ۳۰ سال گذشته ثبت کردهاند. اطلس توماس هربرت (۱۶۲۸) اطلس پارس، دانشگاه لوساج (۱۸۶۳)، اطلس آلمان (۱۸۶۱)، اطلس جغرافیایی مدرن (۱۸۹۰)، اطلس لندن (۱۸۷۳)، اطلس ارنست امبروسیوس (۱۹۲۲)، اطلس بیلفیلد (۱۸۹۹) اطلس هارمسورث (قرن ۱۹ لندن) و … در قرون ۱۸ و ۱۹ وقتی دولت بریتانیا حاکمیتش را بر دریاها گسترش داد و طبق برخی معاهدات به عنوان حامی و جانشین شیوخ در بخشهای جنوبی خلیج فارس به رسمیت شناخته شد، نقشههای رسمی نواحی دریاهای شرق سوئز بهویژه هند و خلیج فارس به دستور دولت بریتانیا ترسیم شد که همه آنها به وضوح خلیج فارس را منعکس میکنند. برخی نمونهها به این شرح است:
۱- امپراطوری پارس تهیه شده توسط دانویل در ۱۷۷۰
۲- نقشه جدید امپراطوری پارس تهیه شده توسط دانویل در ۱۷۹۴
۳- نقشه پارس تهیه شده برای اطلس جدید توسط تامسون در ۱۸۱۸
۴- نقشه پارس تهیه شده "توسط براون لانگمن" ریس، ۱۸۲۸
۵- پارس با بخشی از امپراطوری عثمانی تهیه شده توسط جی.لانگ ۱۸۳۱
۶- نقشه آسیای میانه، تهیه شده توسط آلکس برنز ۱۸۳۴
۷- نقشه پارس (۱۸۴۰) تهیه شده برای اطلس بلک
۸- نقشه پارس تهیه شده برای اطلس بلک در سال ۱۸۸۴
۹- نقشه پارس و کابل تهیه شده توسط ای.کی. جانستون در ۱۸۴۴
۱۰- نقشه پارس، کابل و غیره ۱۸۷۳
۱۱- نقشه پارس و افغانستان ۱۸۵۴
۱۲- نقشههای تحت عنوان: نقشه پارس منتشر شده در سال ۱۸۸۶ (این نقشه به دستور وزارت دریانوردی و سرویسهای اطلاعاتی وزارت جنگ انگلیس تهیه شده است)
۱۳- نقشه پارس تهیه شده توسط کاپیتان سنت جان به دستور معاون وزیر امور هند، کابینه انگلیس ۱۸۷۴
۱۴- نقشه پارس تهیه شده توسط بخش اطلاعات وزارت جنگ انگلیس در سال ۱۸۹۸
۱۵- نقشه ایران، افغانستان و بلوچستان تهیه شده تحت نظارت کرزن در ۱۸۹۱ و ۱۸۹۲
۱۶- نقشههای تحت عنوان نقشه پارس، تهیه شده ۱۸۹۷
کاربرد نام خلیج فارس توسط سازمانهای بینالمللی
سازمانها و بنیادهای وابسته به آنها نام صحیح خلیج فارس را از زمانی که به ثبت رسیدهاند به کار بردهاند، به استثنای یک مورد که آن را از طریق اطلاعیه شماره AD311/1GEN مورخ ۵ مارس ۱۹۷۱ تصحیح کرد. در تایید و پاسخ به مکاتبه دولت ایران برای به کار بردن نام کامل خلیج فارس در انتشارات و اسناد سازمان ملل و سازمانهای وابسته به آن، میتوان به ۱۴ اطلاعیه و نامه از جمله اطلاعیه دبیرخانه سازمان ملل و اصلاحیه سند ۱PPD14/UN1DB اشاره کرد. از میان دیگر دستورالعملهای سازمان ملل به نمونههای زیر اشاره میشود:
1- یادداشت شماره LA45.82 مورخ ۱۰ اوت ۱۹۸۴ (نیویورک)
۲- بخشنامه شماره CAB/1/87/63 مورخ ۱۶٫۰۲٫۱۹۸۷ مدیر اجرایی یونسکو
۳- ST/CSSER/29 مورخ ۱۰ ژانویه ۱۹۹۰
۴- AD/311/1/GEN مورخ ۵ مارس ۱۹۹۱
۵- ST/CS/SER.A/29/ADD مورخ ۲۴ ژانویه ۱۹۹۲
۶- ST/CS/SER.A/20/Add.2 مورخ ۱۸ اوت ۱۹۹۴
۷- ST/CS/SER.A/29/Rev.1 مورخ ۱۴ مه ۱۹۹۹
در تمامی اطلاعیهها و بخشنامههای ذکر شده، درخواست شده است که شریان آب موجود در جنوب ایران خلیج فارس خوانده شود. گروه تخصصی کارشناسان استانداردسازی اسامی جغرافیایی که در شورای اجتماعی اقتصادی سازمان ملل فعال است بر استفاده صحیح از اسامی تاریخی تاکید دارد و در مشاجرات مربوط به اسامی جغرافیایی فعالیت دارد. نفتالی کدمن، رییس گروه کاری بررسی علمی نام اماکن اظهار کرده است که انگیزهی تغییر نام خلیج فارس کاملا سیاسی است.
سابقه کاربرد واژههای نادرست و جعلی به جای نام خلیج فارس
پس از حملهی بریتانیا به جزیره خارک در ۱۸۳۷، دولت ایران به سیاست جداییطلبانه انگلیس در خلیج فارس اعتراض کرد و به طور رسمی به دولت بریتانیا هشدار داد از شرارت با هدف جداسازی بخش جنوبی ایران پرهیز کند. این هشدار باعث شد مجله تایمز چاپ لندن در سال ۱۸۴۰ برای اولین بار از خلیج فارس با عنوان جعلی دریای بریتانیا نام ببرد اما این نام هرگز جایگاهی پیدا نکرد.
بهعلاوه در پی ملیسازی صنعت نفت ایران در سال ۱۹۵۰ و خلع مالکیت از شرکتهای انگلیس و قطع روابط ایران و انگلیس، وزارت مستعمرات انگلیس برای اولین بار نامی نادرست را برای این شریان آبی به کار برد. در آن سالها دولتهای جنوب خلیج فارس مستعمرات بریتانیا یا تحت حمایت آن بودند.
دولت بریتانیا برای جبران شکست خود کتابی را توسط رودریک اوون، مامور سازمان جاسوسی انگلیس در سال ۱۹۵۷ منتشر کرد که فورا به زبان عربی ترجمه شد. در این کتاب، تلاش برای ترور نام خلیج فارس آغاز شد و در سال ۱۹۶۶ سر چارلز ام.بلگریو، مامور سیاسی انگلیس در امور دولتهای جنوب خلیج فارس کتابی را در پایان ماموریتش تحت عنوان «حبابهای طلایی در خلیج ع.ر.ب.ی» منتشر کرد.
پس از کودتای عبدالکریم قاسم در سال ۱۹۵۸ در عراق و سپس کودتای بعث و ادعاهای آنها بر بخشهایی از سرزمین ایران، آنها از به کارگیری نام خلیج فارس با دلایل سیاسی خودداری کردند.
در سال ۱۹۶۰، پس از قطع روابط ایران و مصر و بعد از جنگ اعراب و رژیم صهیونیستی، به دلیل حمایت شاه مخلوع ایران از این رژیم در گذشته اقدامات ضدایرانی به اوج خود رسید. این امر در محافل عربی و در کنگره حزب بعث در دمشق آغاز شد که در آن سران شرکت کننده خواستار تغییر نام خلیجفارس به نام جعلی خلیج ع.ر.ب.ی شدند بدون اینکه هیچگونه سند حقوقی یا تاریخی در این رابطه وجود داشته باشد.
پس از انقلاب اسلامی و قطع روابط آمریکا و ایران در پی آن و آغاز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران برخی تلاشها برای به کار بردن واژگان نادرست به جای نام خلیجفارس آغاز شد. بیشتر این تلاشها ناشی از ناآگاهی از واقعیات بود. با این حال در آمریکا موسسات جغرافیایی و انتشاراتی به شدت تحت نفوذ دیگر کشورها قرار گرفتند، اما در سال ۲۰۰۵ "اجتماع جغرافیایی ملی" آمریکا که در سابقه فعالیتش از اسامی نادرست و جعلی استفاده نکرده بود نام خلیجفارس و جزایر ایرانی را تحریف کرد و عمدا اطلاعاتی دروغین را ارایه کرد. این اقدام فقط به خدشهدار شدن اعتبارش در عرصه بینالمللی منجر شد؛ چرا که در نهایت این سازمان در برابر اعترضات ایرانیها در سراسر جهان تسلیم شد و خطای خود را تصحیح کرد.
جالب است اشاره شود که رودریک در کتاب حبابهای طلایی مینویسد: «من همه بخشهای خلیجفارس را مشاهده کردم و معتقدم که این خلیجفارس است؛ زیرا هیچ نقشه یا سندی را ندیدهام مگر اینکه به این مکان با نام خلیجفارس اشاره کرده باشد، اما وقتی از نزدیکتر آن را مشاهده کردم متوجه شدم مردمی که در سواحل جنوبی آن زندگی میکنند عرب هستند؛ پس برای اینکه مودب باشیم باید نام آن را خلیج ع.ر.ب.ی بنامیم.»
رودریک اوون باید توجه میکرد که در بخش شمالی این آبراه، سواحلی با طول بیش از ۱۲۶۹ کیلومتر وجود دارد که بیشتر جمعیت آن فارسی زبان هستند و این بیشتر از جمعیت عربی است که او نگران آنها و رعایت ادب در قبالشان بود. او به این واقعیت مهم توجه نکرد که این دریا اولین بار توسط یونانیها نامگذاری شد و نه ایرانیها و نه اعراب هیچکدام در این نامگذاری دخیل نبودند. مسلمانان و جغرافیدانان عرب این نام را از یونانیها و رومیها آموختند و از آن در آثار خود استفاده کردند، آنها نام آن را دریای پارس و به اتفاق نظر خلیجفارس نامیدند.
وقتی هویت را در نام میجوید / هر بینشان ناچار صد یاوه میگوید
در پایان باید گفته شود که نام خلیجفارس تاکنون در تمامی زبانهای زنده دنیا پذیرفته و وارد شده است و همه کشورها در سراسر جهان نام این دریای ایرانی را در زبان مردم خلیجفارس مینامند. به علاوه اعراب نیازی ندارند یک نام تاریخی را تحریف کنند تا خلیجی را به نام خود بنامند؛ زیرا خلیجی با نام خود اعراب وجود داشته که در آثار و نقشههای تاریخی و جفرافیایی به نامش اشاره شده و امروز به آن دریای سرخ یا بحر احمر میگویند. خلیجفارس از ابتدا فارس بوده و همیشه فارس باقی خواهد ماند.
منبع:

