قسمت اول ناهید طیبی
انسان براساس فطرت موجودی متفکر، فهیم و متمدن است. و برای زیستنی بهتر و اوج گرفتن در امور مادی و معنوی نیاز به یک قانون فراگیر و جهان شمول دارد؛ چرا که جوامع بشری در سایه ی اجتماعی بودن و ارتباط های سالم انسانی مراحل کمال را سیر می نمایند؛ از این رو آیین نامه ی مدّونی که ضامن سلامت فردی و اجتماعی بشر باشد، ضروری و انکار ناپذیر است؛ قانونی که براساس تعالیم الهی ـ برگرفته از وحی ـ و مشترکات انسانی و به تناسب وظایف و حقوق افراد جوامع بشری تنظیم گردد.
بدیهی است که هر اجتماع ـ حتی کوچک ترین واحد اجتماعی ـ در سطح خود دارای قوانین لازم اجرایی است که در سایه ی التزام عملی به آن امنیت روانی انسان ها حفظ می شود و جامعه راه سلامت را پی می گیرد؛ همچنان که فرد انسانی نیز در دنیای درون و برون خویش قایل به قوانین است.
افراد یک ملت با قوانین ملی در کنار یکدیگر هم زیستی دارند و در سایه ی اجرای قانون و ادای حقوق یکدیگر ملتی سالم، پیشرو و برجسته اند. ملت های گوناگون با فرهنگ ها، نژادها و زبان های متفاوت نیز براساس مشترکات تحت یک نظام حقوقی فرا ملّی در می آیند که حقوق طبیعی و فطری آنان را تأمین می کند و این همان <اعلامیّه حقوق بشر> است.
مبنای حقوق مشترک
یکی از مباحث بنیادین و اساسی در حقوق مشترک، اصول و مبانی است. اگرچه تعالیم الهی مهم ترین پایه ی حقوق و قانون در جوامع انسانی است، امّا وجوه مشترک انسانی نیز در تدوین این قانون جایگاهی قابل توجه دارد که بررسی آن ضروری به نظر می رسد.
گفتنی است که <حقوق بشر جهانی> تنها بر پایه ی اشتراکات انسانی وضع شده است. نقص ها و ضعف های موجود در این اعلامیه ریشه در همین انحصار مبنا دارد. در تعریف موجود از حقوق بشر آمده است: <حقوقی که انسان ها به خاطر انسان بودن از آن برخوردار هستند>. وجوه اشتراک انسان ها را می توان به گونه های ذیل بر شمرد:
الف. فطرت؛
اولین و ابتدایی ترین وجه مشترک انسان ها؛ فطرت است.
براساس آیه ی شریفه: ﴿وَ إذْ أخَذَ رَبـُّکَ مِن بَنِی ءَادَمَ مِن ظُهُورهِمْ ذُریَّتَهُمْ وَأشْهَدَهُمْ عَلَی أنفُسِهِمْ، ألَسْتُ برَبـِّکُمْ، قَالُوا بَلَی …﴾
انسان ها در معاهده ی با خدا که حقوق طرفین را به همراه دارد با هم مشترک هستند اگر بنا باشد که آیین نامه ای حقوقی برای بشر تدوین شود، باید براساس حق فطری او تنظیم گردد و عبودیت خداوند متعال در سرلوحه ی آن قرار گیرد.
ب. طبیعت انسانی؛
انسان، مرکب از جسم و روح است. امور فیزیولوژیک و جسمانی در انسان ها مشترک است؛ همان گونه که در برخی امور با حیوانات در اشتراکند. گرسنگی، تشنگی، نیاز جنسی، مصونیت از گرما و سرما، نیاز به لباس، مسکن؛ پناه گاه و … برای در امان بودن از خطرها، توالد و تناسل از جمله خصلت های طبیعی بشر است. و حیوانات نیز همین طبیعت را دارند. وجه افتراق آن ها با انسان در روح انسانی ـ منشأ ادراک و فهم و دریافت ـ است.
علامه طباطبایی1 طبیعت انسان را متوحش و استخدام گر می داند، نه قانونمند و متمدن و بر این باور است که اگر انسان حکومت قانون را می پذیرد؛ از آن رو است که می خواهد این تجاوز همگانی به نظم و نظام گراید و دارای حد و مرز گردد، البته این سخن راجع به طبیعت انسان است و نه فطرت او؛ زیرا انسان فطرتاً قانون مند و متمدن است.
بدیهی است که در نظر گرفتن طبیعت انسانی به هنگام وضع قوانین و حقوق بشری لازم و ضروری، امّا ناکافی است؛ چرا که نمی توان تنها براساس طبیعت بشری و نیازهای مادی او قوانین را وضع نمود، نیز اصالت همواره به روح انسان داده می شود، نه جسم او؛ از این رو آرامش روحی روانی و امنیّت نیاز روان شناختی انسان است و از اهداف مهم در وضع قوانین به شمار می رود.
ج. عقل؛
عقل از موهبت های بزرگ خداوند به انسان است که با تعبیر زیبای <چراغ درون>، یا <حجّت باطنی> از آن یاد می شود. در میان موجودات، تنها انسان دارای قوه ی تعقل و درک و استنباط است و همین نعمت، وظیفه ی او را سنگین تر از دیگر مخلوقات کرده است. از آن جا که عقل یکی از منابع استنباط حقوق است، در موضوع مورد بحث به عنوان وجه مشترک انسانی و نیز ابزاری برای وضع قانون از جمله <حقوق بشر> یاد می شود.
عقل مقابل نقل است و هرگز در برابر <شرع> و <دین> قرار نمی گیرد؛ زیرا عقل کاشف اراده ی خداوند متعال است. همچنان که آیهالله جوادی آملی نیز بدان اشاره می نماید:
<اگر با برهان قطعی عقلی، حکمی از احکام فقه، حقوق، اخلاق، سیاست و مانند آن ثابت شود، نباید گفت که این حکم بشری است در قبال حکم الهی؛ زیرا خداوند همان گونه که از راه نقل معصوم:، پیام خاص خود را می فهماند، از راه عقل مبرهن نیز دستور خود را تفهیم می نماید، چون هر دو ﴿عقل و نقل﴾ کاشف از اراده ی الهی اند>.
برای عقل تعریف های گسترده ای وجود دارد. ما تنها به ذکر یک مورد بسنده می کنیم:
<عقل به معنای خرد، دانش و دریافت است. دریافت صفات اشیا از حسن و قبح و کمال و نقصان و خیر و شر…>.
علاّمه محمدتقی جعفری1 فعالیت عقلانی را دقیق اندیشیدن در انتخاب وسایلی برای رسیدن به هدف های مطلوب می داند. این ویژگی اختصاص به انسان دارد؛ زیرا حیوانات از طریق غریزه می توانند به وسایل مذکور دست یابند. در هر حال، عقل از مشترکات انسانی است و بشر با استفاده از این ابزار می تواند خیر و شر را از یکدیگر باز شناسد.
نکته ی قابل توجه در مورد عقل ـ به عنوان یکی از وجوه مشترک انسانی ـ تعریف آن در متون گران سنگ اسلامی است. در تعابیر دینی، عقل به عنوان ابزاری ویژه برای عبودیت مطرح می باشد.
<العقل ما عُبد به الرّحمن واکتسب بـِه الجـِنان؛ عقل چیزی است که با آن خدا عبادت می شود و بهشت به دست می آید>. براساس اسلام، عقل مهم ترین بستر برای بندگی خداست؛ به عبارت دیگر اگر عقل در راه عبودیت و بندگی خدا صرف نشود، حق این نعمت ادا نشده و در جایگاه اصلی خود به کار نیامده است. در نزد حکما عقل، نقل و فطرت ﴿دل﴾ راه های شناخت خدا شمرده می شوند. آنان هدف اساسی از اعطای این سه نعمت به انسان ها را هدایت او می دانند؛ زیرا قرآن، هدایت را منّتی بزرگ بر برندگان می شمرد: ﴿… بَل اللهُ یَمُنُّ عَلَیکُم أن هَدٰیکُم لِلإیمٰان﴾؛ <بلکه این خدا است که با هدایت کردن شما به ایمان بر شما منّت می گذارد>.
از این آیه ی شریفه در می یابیم که هدایت از ویژگی های اختصاصی انسان است که خداوند متعال به او عطا فرموده است. ایمان، اعتقاد به توحید و معاد و دیگر اصول شریعت های آسمانی، ابزار هدایت بوده که به وسیله ی عقل این حقیقت ها دریافت می شود. <إنّ العاقلَ مَن وَحَّدَ الله و عَمِلَ بـِطـٰاعتِه؛ عاقل کسی است که خدا را یگانه می داند و طاعت او را انجام می دهد>.
بنابراین، بین توحید مداری و عقلانیت ارتباط مستقیم وجود دارد و نمی توان آن ها را از یکدیگر جدا کرد و به تناسب یکی از آن دو، برنامه ریزی نمود و دیگری را نادیده گرفت.
د. وجدان؛
از دیگر مشترکات بشری مورد اشاره در اعلامیه ی جهانی حقوق بشر وجدان انسان است. وجدان، به معنای دریافت شهودی است و تفاوت اساسی آن با عقل در برهانی نبودن آن است. هنگامی که انسان از راه عقل در پی دریافت یک مسأله است؛ از طرق برهانی و سیر از معلوم به مجهول و استدلالات منطقی به این دریافت نایل می شود، ولی در امور وجدانی و به اصطلاح کشف و شهود، از طریق علم حضوری و از راه دل و دریافت درونی می تواند به حقیقت مسأله دست یابد. این نیروی عظیم و شگفت انگیز تنها در وجود انسان ـ از هر رنگ و نژاد و ملیّت ـ نهاده شده است، البته زمانی می توان از این ابزار درونی بهره برد که از شفافیت روح و سلامت رفتار برخوردار بود.
در ماده ی یکم از اعلامیه جهانی حقوق بشر می خوانیم:
<تمام افراد بشر آزاد زاده می شوند و از لحاظ حیثیت و کرامت و حقوق با هم برابرند. همگی دارای عقل و وجدان هستند و باید با یکدیگر با روحیه ای برادررانه رفتار کنند>.
از مطالب یاد شده نتیجه می گیریم: عقل و وجدان دو نیروی مشترک انسانی است که حقوق و قوانین براساس آن ها تنظیم می شود و انسان به خاطر همین ویژگی ها از حقوق مذکور بهره مند می گردد.
حال که ضرورت آیین نامه ی بین المللی با عنوان <اعلامیه ی جهانی حقوق بشر> روشن شد، مسایل بنیادین را بررسی می کنیم تا در سایه ی شناخت نقاط قوت و ضعف و ارایه ی راه کارهای عملی جهت تنظیم قانون مدّون جهانی برای بشر، به نتیجه ای مطلوب دست یابیم.
مصوبات 30 ماده ای <اعلامیه ی جهانی حقوق بشر> را که در دهم دسامبر 1948 م به تصویب رسید قابل بررسی است:
الف. مباحث فلسفی و معرفت شناختی که در بردارنده ی مفاهیم اساسی و کلیدی حق، عدالت، آزادی، بشر و … است و مواد حقوق بشر بر پایه ی همین مفاهیم تدوین شده است و تا زمانی که در این تعاریف و بُعد مفهومی، افراد به مرز مشترک نرسند، پذیرش حقیقی و اختیاری آن میسّر نخواهد بود.
ب. بحث در مورد مواد اعلامیه ی موجود و بررسی مصداقی هر یک و تطبیق با دیگر آیین نامه های حقوقی؛ و به عبارتی بررسی روی کردها و چالش های مربوط به اعلامیه.
این نوشتار بنا ندارد کلیه ی مواد اعلامیه جهانی حقوق بشر را مورد بررسی قرار دهد، بلکه تنها به سه مورد مهم پرسشی می پردازد:
الف. آیا <اعلامیه ی حقوق بشر> که باید فراگیر و جهان شمول باشد و براساس تعریف آن: <حقوقی است که مورد وفاق عام بوده و انسان ها به خاطر انسان بودن از آن برخوردارند>، می تواند پاسخ گوی هر بشری با فرهنگ و جنسیت و اعتقادات متفاوت باشد؟ و اساساً آیا تفاوت های بشری در آن لحاظ شده است؟ آیا بدون تشکیل حکومت واحد جهانی بر مبنای تعالیم دینی می توان مدعی تدوین <اعلامیه ی جهانی حقوق بشر شد؟!>.
به عبارت دیگر:
1. آیا تفاوت های اعتقادی نوع بشر در اعلامیه ی جهانی حقوق بشر در نظر گرفته شده است؟
2. تفاوت های جنسیتی انسان ها چگونه در این اعلامیه منعکس شده است و اصلاً آیا حقوق زنان با توجه به تفاوت های جسمی، روانی، جنسی و … در نظر گرفته شده است؟
3. تفاوت های فرهنگی و سنت های بومی و ملّی کشورهای گوناگون چگونه مطرح شده است؟
حقوق بشر، مذهب و تفاوت های اعتقادی
افراد جامعه ی امروز بشری در یک نگاه کلی به دو دسته تقسیم می شوند:
الف. متدین ها که اعتقادات و باورهایی توحید مدارانه دارند و به جهان هستی با نگرشی موحدانه می نگرند.
ب. افراد بی اعتقاد و به اصطلاح، لاییک که انسان و جهان هستی را بدون ارتباط با آفریننده ی آن ها تعریف کرده و رفتارهای فردی و اجتماعی آنان براساس همین نگرش شکل می گیرد. هرچند تفکرات اومانیستی و سکولار نیز وجود دارد، ولی نمی توان آنان را در گروه سومی قرار داد؛ چرا که مدخلی از همین گروهند.
عده ای خداوند را در متن زندگی بشر قرار داده و عده ای دیگر در حاشیه. برخی دیگر برای او توصیف هایی می آورند که با نگرش دیگر موحدان تناسب ندارد و در هر حال اگرچه در جزئیات و مصادیق تفاوت هایی دارند امّا در اصول اساسی تدین مشترک هستند و آن توحید، نبوت و معاد یا فرجام انگاری است. به این سه اصل می توان باور مهم دیگری را افزود و آن انتظار یک مصلح کل در پایان زمان و تاریخ است که جهان را از عدل و داد پر می کند. این گونه انشعاب و تعدد و تنوع زیر مجموعه ای در گروه دوم نیز هست، امّا در مورد گروه اول می توان به شاخصه های زیر اشاره نمود اصولی اساسی تدین عبارت است از:
باور توحیدی
اولین و مهم ترین باور مشترک در میان ادیان الهی اعتقاد به وجود خدا و ازلی و ابدی بودن اوست؛ خدایی که آفریننده و پرورش دهنده ی بشر است و او را براساس هدف خاصی آفریده است و می توان به اندازه ی درک و فهم خویش او را شناخت و در متن زندگی وارد ساخت. موحّدان، تعالیم الهی و آموزه های وحیانی را مرجع اصلی حقوق بشر می دانند و اعتقاد به او که ارمغان آور اخلاق فردی، اجتماعی و برنامه های صحیح زندگی برای بشر است را به عنوان <روح زندگی> می دانند. آیهالله جوادی، آملی در کتاب <فلسفه ی حقوق بشر> خویش تأثیر بینش توحیدی در ثبوت و اثبات حقوق را چنین ترسیم می کند:
<ثبوت حقوق و اثبات آن از دیدگاه یک متفکر الهی و صاحب دل به بینش توحیدی او کاملاً مرتبط است، چه این که مکتب الهی نیز عهده دار تبیین مقام ثبوت حقوق و اثبات آن خواهد بود. و چون مبدأ فاعلی حقوق، خداوند منزّه از ماده و طبیعت است، مبدأ غایی آن نیز تقرب به او که مبرّای از زمان و مکان و هرگونه قید مادی دیگر است خواهد بود…>به نظر ایشان همان گونه که هر بالعرضی باید بالذات منتهی شود، قانون و حقوق هم که فاعل بالعرض است باید به فاعل بالذات منتهی گردد و در نهایت غایت های بالعرض به غایت بالذات ـخدای متعال ـ برگردد. در روان شناسی تربیتی نیز این مطلب در قالبی دیگر است. اهداف واسطه ای که همیشه مورد نظر مربیان تربیتی است باید به هدف کلی و اساسی منتهی شود و زنجیره ی ارتباط در اهداف کلّی نیز باید به یک هدف برجسته و مهم مثل انسان سازی ـ در سیستم های توحیدی ـ منجر شود؛ گرچه انسان سازی هدف غایی نیست، بلکه تربیت عبد و بنده در کمال عبودیت، هدف نهایی می شود.
بدیهی است که پیوند انسان با مبدأ ﴿توحید﴾ و ابدیّت ﴿معاد﴾ و نگرش او به این ابتدا و انتهای بشریت که همان ﴿إنـَّالِلّه وَ إنـَّا إلَیهِ رَاجـِعُونَ﴾ است، موجب می شود که حقوقی خاص متناسب با این نگرش برای او در نظر گرفته شود؛ حقوقی که دو بُعد مذکور را سرلوحه ی خود دهد و ضمن سازگاری با مقام عبودیت انسان، سعادت ابدی او را نیز تضمین کند.
با نگاهی گذرا به مواد اعلامیه ی جهانی حقوق بشر در می یابیم که مسأله ی توحید نادیده گرفته شده است. تمامی قوانین از سوی بشر برای بشری که به خاطر انسان بودنش استحقاق می یابد، وضع شده است، و رابطه ی انسان با خدا نادیده انگاشته شده است و فقط به رابطه ی انسان با جهان هستی و دیگر هم نوعانش توجه شده است.
همچنین این پرسش مطرح است که برای انسان پای بند به این حقوق چه دستاوردی حاصل می شود؟! آیا افق روشنی در همین دنیا پیش روی دارد و امنیت فردی و اجتماعی او تأمین می شود ـ با فرض داشتن ضمانت اجرا، این که اجرای داشته باشد ـ و یا این که اجرای قوانین الهی و بشری ضامن سعادت ابدی است؟! به راستی تأثیر پذیرش قانون از سوی انسان تا چه میزان است؟!
شهید مطهری1، جهان بینی توحیدی را در زیباترین و موجزترین جمله ها ترسیم می کند: <جهان بینی توحیدی؛ یعنی درک این که جهان از یک مشیّت حکیمانه پدید آمده است و نظام هستی براساس خیر و جود و رحمت و رسانیدن موجودات به کمالات شایسته ی آن ها استوار است. جهان بینی توحیدی؛ یعنی جهان، ماهیت <از اویی> و <به سوی اویی> دارد. موجودات جهان با نظامی هماهنگ به یک سو و به یک مرکز، تکامل می یابد. آفرینش هیچ موجودی عبث، بیهوده و بدون هدف نیست. انسان در میان موجودات از شرافت و کرامت مخصوص برخوردار است و وظیفه و رسالتی خاص دارد… جهان بینی توحیدی با نیروی منطق و علم و استدلال حمایت می شود… جهان بینی توحیدی تنها جهان بینی است که در آن تعهد و مسؤولیت افراد در برابر یکدیگر مفهوم و معنا پیدا می کند>.
اکنون با توجه به تأثیر بینش توحیدی، می توان دریافت که نقش خالق یکتا در حاشیه ی زندگی موحّد نیست، بلکه او در متن زندگی قرار دارد. اعتقاد به خدا تنها در کنیسه ها، کلیساها، و مساجد تجلی نمی کند، بلکه در تمام امور فردی، اجتماعی، حقوقی، سیاسی، هنری و … جریان دارد؛ چرا که انسان موحد و توحید مدار که مسؤول مقام <خلیفه الله> است باید در همه ی امور و ابعاد زندگی اش، این باور الهی را نمایان سازد.
سخن این است که آیا باور توحیدی که بخش عظیمی از مردم جهان را تحت پوشش دارد، در اعلامیه ی حقوق بشر لحاظ شده است؟!
ماده ی یک اعلامیه جهانی حقوق بشر بیان گر نوع نگرش تدوین گران آن است:
<تمام افراد بشر، آزاد زاده می شوند از لحاظ حیثیت و کرامت و حقوق با هم برابرند>.
در این عبارت انسان گرایی محور است.
بشر آزاد متولد شده است [نه آن که خداوند او را آزاد آفرید]. این تعبیر به صورت ناپیدا باورهای توحیدی را به انزوا می کشاند. طراحان این اعلامیه، انسان را منشأ خیرها و شرها و حقّ و قانون می دانند؛ همچنان که این باور موحّدان که خدای متعال بشر را، آزاد آفرید، را نادیده می گیرد؛ و حال آن که انسان نه خود به دنیا آمده است و نه حتی والدین او علت اصلی و نهایی خلقت وی بوده اند، بلکه آن ها به عنوان علت فاعلی تحت اراده ی حکیمانه ی الهی بر تولید نسل و تولّد بشر سهیم بوده اند. حضرت علی(ع) می فرماید: <ولا تکن عبد غیرک و قد جعلک الله حراً؛ عبد دیگری ﴿غیر خودت﴾ مباش و حال آن که خداوند متعال تو را آزاد قرار داد ﴿آفرید﴾>.
براین اساس آزادی انسان از موارد <جعل> الهی است. و حال آن که در مبانی فکری اعلامیه ی حقوق بشر از مبدأ خبری نیست و این قوانین خارج از دایره ی توحید وضع شده است که با باورهای ادیان الهی هیچ تناسبی ندارد.
مالکیت انسان در نگرش توحیدی و حقوق بشر
بنابر بینش توحیدی، خداوند متعال مالک هستی است و همه ی ادیان ـ صرف نظر از نوع آن ها ـ در این عقیده مشترک هستند. اعلامیه ی جهانی حقوق بشر، مالکیت مطلق را به انسان می دهد.
قرآن کریم مالکیت نسبی را به انسان می دهد و هرگاه با واژه هایی چون "اموالکم" و "اموالهم"، او را مالک می داند، امّا مالکیت مطلق و اصیل را به خدا وامی گذارد: ﴿… وءَاتـُوهُم مِن مٰالِ اللهِ الّذی ءاتَاکُم…﴾؛ <و از آن مالی که خداوند به شما داده است، به ایشان بدهید>. نیز در آیه ای دیگر انسان به عنوان جانشین خدا در بهره وری از مال و سرمایه به حساب می آید: ﴿… وَأنفِقـُوا مِمّا جَعَلَکُم مُستَخلَفـِینَ فیهِ…﴾؛ <و از آنچه شما را در [استفاده از] آن، جانشین [دیگران] کرده، انفاق کنید>.
در نهج البلاغه وقتی از حضرت علی(ع) درباره ی مفهوم <لاٰحَوْلَ وَلاَ قُوَّهَ إلاَّ بـِالله> می پرسند، می فرماید:
ما برابر خدا مالک چیزی نیستیم و مالک چیزی نمی شویم جز آنچه او به ما بخشیده است، پس چون خدا چیزی به ما ببخشد که خود سزاوارتر است، وظایفی نیز بر عهده ی ما گذاشته، و چون آن را از ما گرفت، تکلیف خود را از ما برداشته است>.
ـ بنابراین مالکیت انسان، عاریه ای و مقطعی است و مالک حقیقی و مطلق و همیشگی خداست.
دین هم ردیف نژاد، رنگ، جنس!
همان گونه که بیان شد؛ ماده ی یک <اعلامیه ی جهانی حقوق بشر> بنابر نظام فکری طراحان آن باورهای اعتقادی و نگرش توحیدی نادیده گرفته شده است ـ و یا باید نادیده گرفته می شد! ـ ، امّا نکته ی تأسف برانگیز، جایگاه مذهب و دین در این اعلامیه است.
در ماده ی دوم از آن آمده است:
هر کس می تواند بی هیچ گونه تمایزی، به ویژه از حیث نژاد، رنگ، جنس، زبان، دین، عقیده ی سیاسی، یا هر عقیده ی دیگر، و همچنین منشأ ملی یا اجتماعی، ثروت، ولادت، یا هر وصفیت دیگر از تمام حقوق و همه ی آزادی های ذکر شده در این اعلامیه بهره مند گردد.
در ماده ی فوق، دین در ردیف نژاد، رنگ، جنس، زبان و عقیده ی سیاسی آورده شده است؛ و حال آن که اوّلاً: دین مقوله ای کاملاً مجزا است، ثانیاً: موارد دیگر تحت برنامه های دین قرار می گیرد. ظاهر مطلب آن است که دین همچون تبعیض نژادی و جنسی و … مانع بهره گیری از حقوق و آزادی های یاد شده در اعلامیه می باشد.
مارسل بوازار در همین مورد می نویسد:
ما می گوییم: دین مبنای حقوق انسانی، سیاست، هنر، … و نیز تعیین کننده ی رفتارهای فرد و جامعه است، اما اگر با قصد و غرض هدفدار آن چنان به حاشیه رود که هنگام تدوین قانون در کنار نژاد و جنس و زبان قرار گیرد، در عمل نیز بی تأثیر، یا حذف خواهد شد.
ماده ی شانزدهم می گوید:
<هر مرد و زن بالغی حق دارد بی هیچ محدودیتی از حیث نژاد، ملیت، یا دین با همدیگر زناشویی کنند و تشکیل خانواده بدهند…>.
در ماده ی یاد شده نیز دین در ردیف نژاد و ملیت و تابعیت قرار گرفته است؛ در حالی که این هم سان سازی با بینش توحیدی سازگار نیست؛ از این رو بدون توجه به ادیان که نسبت به ازدواج، احکام ویژه دارند، بی اعتنایی شده است.
چگونه می توان گفت که هرکس با هر نژاد و جنس و مذهب … می تواند از این قانون بهره مند گردد و حال آن که برخی مواد آن ﴿مثل ماده ی شانزدهم﴾ خلاف اصول و قوانین و باورهای دینی افراد متدین است. آیا این مسأله به خودی خود نقض حقوق بشر نیست؟! در ماده ی هجدهم نیز آمده است:
<هرشخصی حق دارد از آزادی اندیشه، وجدان و دین بهره مند شود. این حق مستلزم آزادی تغییر دین، یا عقیده و … است>.
گذشته از بحث فلسفی و حقوقی مهم در مورد تعریف آزادی و دیدگاه های گوناگون در مورد آن، مسأله ی آزادی در تغییر دین، رویارویی خطرناک با ادیان را فراهم می سازد؛ همچنان که حکم <ارتداد> در اسلام با این ماده ی اعلامیه منافات دارد.
از دیگر موارد ایجاد تزاحم و گاه تعارض با باورهای دینی مبحث <حق حیات> است که از مبانی فکری حقوق بشر به شمار می رود.
براساس این اعلامیه، هرکس حق حیات، آزادی و امنیت شخصی دارد. در این ماده به سه حق مهم و اساسی بشر اشاره شده است و اسلام و ادیان دیگر نیز به این حقوق مسلم انسانی توجه خاص دارند و برای آن قوانین مدون تنظیم نموده اند.
بنابر نگرش اومانیستی اعلامیه، زندگی هر انسان به دست خود اوست؛ یعنی همچنان که او حقّ زندگی دارد، در گرفتن این حق از خود نیز آزاد است و این مسأله طرح جواز <خودکشی> را صادر می کند.
در بینش توحیدی، انسان موظف است از تمامی سرمایه های الهی از جمله حق حیات ﴿فردی، اجتماعی، معنوی و مادی﴾ برای رسیدن به کمال بهره گیرد. در این نوع نگرش، حیات، سلامتی، ثروت و … امانت های خدا در دست بندگان است.
هرگاه بین دو حیات تزاحم ایجاد شود، بدیهی است که حیات اجتماعی و معنوی بر حیات فردی و مادی ترجیح دارد؛ از این رو در قرآن آمده است:
﴿…. ألفِتـنـَهُ أشَدُّ مِنَ القَتـْل ِ﴾ فتنه از قتل بدتر است و نیز ﴿… ألْفِتـْنَهُ أکبَرُ مِنَ القَتلِ﴾.؛ چرا که فتنه موجب سلب حیات معنوی و اجتماعی می گردد.
در معارف اسلامی نه تنها انسان را از هر نوع قتل و خون ریزی نهی کرده است، بلکه براساس نگرش الهی حیات دیگران حرمت دارد؛ همان گونه که فرد موظف به حفظ حیات خویش است، البته در مواردی، قانون شریعت او را امر به مقاتله می کند و آن زمانی است که حیات اجتماعی به خطر افتاده باشد: ﴿فَلْیُقـٰاتِلْ فی سَبیل اللهِ﴾ ؛ <بجنگند ﴿بکشند﴾ در راه خدا …>.
همچنان که حضرت نوح(ع) به خداوند عرض می کند:
﴿إنّک إن تَذَرْهُمْ یُضِلّـُوا عِبادَکَ..﴾ ؛ <اگر آنان [کافران] را باقی گذاری بندگان را گمراه می کنند>.
این آیه به حفظ حیات معنوی و اجتماعی جامعه اشاره دارد که به خاطر آن اگر کافران هدایت نیابند باید نابود شوند و حفظ حیات فردی آن ها لازم نیست. بدیهی است که این بخش از تعالیم دینی و مذهبی با مواد مذکور در اعلامیه قابل جمع نخواهد بود؛ اگرچه در ماده ی 22 آمده است:
<هرشخصی به عنوان عضو جامعه حق امنیت اجتماعی دارد و مجاز است به یار ی مساعی ملی و همکاری بین المللی، حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگیِ ضروری ضروری برای حفظ حیثیت و کرامت و رشد آزادانه ی شخصیت خود را، با توجه به تشکیلات و منابع هر کشور، به دست آورد>.
توجه خاص به امنیت اجتماعی آن را در زمینه ی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی محدود نموده است و از ابعاد معنوی، روانی، اخلاق اجتماعی و … غفلت شده است. این نگرش باید جواب گوی این پرسش باشد که هرگاه بین امنیت شخصی ﴿ماده ی سوم﴾ و امنیت اجتماعی ﴿ماده ی بیست و دوم﴾ تزاحم ایجاد شود چه باید کرد؟ اگر یک انسان جانی و خیانتکار، امنیت اجتماعی را تهدید کند و ما بخواهیم امنیت شخصی او را ـ براساس این قانون ـ محفوظ بداریم چه باید بکنیم؟! به نظر می رسد برای تبیین مسأله یک مبنای اساسی و باور بنیادین را باید بررسی کنیم، و آن مثلث قانون ـ اخلاق ـ اعتقاد است.
مثلث قانون ـ اخلاق ـ اعتقاد؛ ضمانت اجرایی حقوق بشر
چنان که گفتیم جوامع بشری بر پایه ی زندگی اجتماعی و گروهی بنا شده و نیاز به قانون دارد تا بشر را به صورت سازماندهی شده به انجام امور پسندیده و دوری از تخلف و جُرم رهنمون کند و در صورت تخلف و قانون گریزی، مجرم برای او مجازات در نظر گرفته شود و به وسیله ی مجریان قانون به اجرا درآید، امّا آیا ضمانت اجرایی برای قانون وجود دارد؟ در مورد جرم های پنهانی و تخلف هایی که در خلوت و دور از چشم قانون صورت می گیرد، چه باید کرد؟ اگر جایگاه اجتماعی مجرم بالاتر از قوه ی مجریه و قانونگزار بود و دست قانون را از خویش کوتاه نمود، چه باید کرد؟! و اگر…
پاسخ پرسش های یاد شده و ده ها پرسش دیگر را می توان در کلام ذیل یافت. علامه طباطبایی1 می نویسد:
<سنن و قوانین اجتماع هرگز از گزند تخلف در امان نخواهد بود؛ مگر آن که براساس فضایل اخلاقی و شرافت انسانیت تأسیس شده باشد و فضایل اخلاقی نیز به تنهایی در تأمین سعادت اجتماع و سوق انسان به سوی عمل صالح کافی نخواهد بود، مگر زمانی که براساس توحید باشد و مردم ایمان داشته باشند به این که جهان هستی ـ که انسان جزیی از آن است ـ آفریدگار و معبودی یگانه دارد که ازلی و ابدی است و هیچ چیز از علم و احاطه ی او بیرون نیست و…>.
به عبارت دیگر قانونی تأثیرگذار و بازدارنده خواهد بود که فضایل اخلاقی اساس آن باشد و اخلاق زمانی ضمانت اجرایی خواهد یافت که بر پایه های اعتقادی محکم و قوی استوار گردد. همواره باورمندان و معتقدان حقیقت متعالی جایگاه و حریم ویژه ای برای آن قائل هستند، و از خویش رفتارهای مناسب و اخلاق پسندید نشان می دهند. کسانی که شهید بودن، علیم بودن و خبیر بودن خدا برای آنان کاملاً اثبات شده است و آیه ی شریفه ی ﴿وَقـُل ِ اعْمَلُوا فَسَیَریَ اللهُ عَمَلَکُمْ وَرَسُولُه و …﴾ را به جان پذیرفته اند و افرادی که خدا را محیط ﴿احاطه کننده﴾ بر اعمال خود می دانند و اعتقاد به علم و آگاهی خداوند نسبت به همه چیز ـ حتی پنهانی ترین امور بندگان ـ دارند و شهید و علیم و خبیر بودن پروردگار برایشان یقینی شده است؛ هرگز به خویشتن اجازه ی نقض قانون را نمی دهند و اخلاق شایسته و بایسته خواهند داشت. آنان قانون را به گونه ای باور کرده اند که تخلف از آن را گناهی نابخشودنی می دانند و از فکر گریز از آن گریزانند.
بااین نگرش بدون توجه به مثلث قانون ـ اخلاق ـ اعتقاد نمی توان برای بشر برنامه ریزی کرد و او را به انجام، یا ترک یک عمل واداشت. قوانینی که بدون پشتوانه های اخلاقی و اعتقادی برای بشر وضع می شوند، ممکن است در برخی از موارد سطحی به اجرا درآیند، ولی هرگز به عنوان یک قانون عام و جهان شمول که ضمانت اجرایی برای تمام مواد و تبصره ها داشته باشد، نخواهد بود. اندیشمندان غربی نیز اعتراف می کنند:
<اعتقاد به عظمت و قدرت خدا فکر تساوی و آزادی بشر را در ذهن هر مسلمان پدید می آورد و غریزه ی تجاوز و بهره کشی از انسان دیگر را در وجود او سرکوب می کند>.
آن چه بیان شد در جهت پرهیز از تجاوز و بهره کشی و ایجاد جامعه ای سالم و آزاد بر مبنای اعتقاد به مبدأ و معاد و باورهای اصیل ادیان الهی بود. تا زمانی که مجامع قانون بشری برخلاف نهادینه کردن اعتقاد و اخلاق دینی گام بردارند جامعه ی انسانی گرفتار ناهنجارها و آسیب های فراوان خواهد شد. در مقالی دیگر به مسأله ی حقوق بشر، زنان و تفاوت های جنسیتی خواهیم پرداخت. ادامه دارد…
منبع:http://www.j-alzahra.ir/mags/39/22-39.htm
منبع:http://www.j-alzahra.ir/mags/39/22-39.htm
Categories:

