کارشناسان معتقدند از حساسترین و مهمترین راهکارهای عدالت کیفری و بسط و گسترش و تعمیق آن در جامعه به موضوع صحنه جرم، مدیریت صحنه جرم، مسئولیت ارگانهای مربوط و همکاری و هماهنگی آنان، بهویژه بین نیروی انتظامی و سایر عوامل، ابزار و ادوات و تجهیزات مورد نیاز و آزمایشگاههای فنی و کارشناسی زبده در ردههای مختلف بررسی، تحقیق و تجزیه، نتیجهگیری و پیگیری و دقتهای لازم تا دسترسی به نتیجه قابل قبول و مطلوب است که همگی اینها نقش بررسی صحنه جرم را در تحقق عدالت پررنگ میکند.
آنان بر این باورند که اگر بررسی صحنه جرم به خوبی انجام شود، احتمال آنکه پرونده تحت بررسی، از طریق شبیهسازی و بازسازی وقایع و نیز تفسیر اطلاعات و دادههای در دسترس حل و فصل شود، قوت بیشتری خواهد یافت.
کارشناسان بر این عقیدهاند که نقش آفرینی، رصد، کالبدشکافی، حلاجی و شناسایی مختصات صحنه جرم گام مؤثر و تعیینکنندهای در تحقق عدالت کیفری به شمار میآید.
کارشناسان آموزش دیده
آیت الله قربانعلی دری نجف آبادی، دادستان کل کشور در این باره میگوید : بررسی صحنه جرم اگر توسط کارشناسان آموزش دیده و با تجربه انجام شود و با بهرهگیری از روشهای علمی و به کارگیری تجهیزات پیشرفته همراه باشد، به کشف واقعیت کمک زیادی میکند.
وی تصریح میکند: شناخت ناهنجاریها و جرایمی که موجد مجازات کیفر است و شناخت مجازاتها و برقراری رابطه عادله بین جرم و مجازات وظیفه بسیار سنگینی است که برعهده حاکمان و قضات گذارده شده تا جلوی تخلفات و نابهنجاریها گرفته و هنجارشکنان فــــرصـــت تـــأســـی، تــجـــاوز، زورگـــویـــی وعدالتگریزی را نیابند.
دری نـــجــــــف آبــــــادی بــــــا برشمردن برخی از ابعاد بررسی صحنه جرم که به تحقق عــدالــت کـیـفــری مـــیانــجـــامـــد، خـاطـرنـشان کرد: مختصات صـحـنـه جـرم در پـیـشـگـیـری از وقـوع جـرم و آسیبهای اجـتماعی، کاهش زمان دادرسی، تحقق عدالت اجتماعی، تسهیل عدالت کیفری، کشف دقیق جرم و جمع آوری اسناد و مـدارک مـربـوط، بـررسی کامل صحنه جرم و جلوگیری از عملیات امحای آثار مجرمانه یا تغییر صحنه، آرامش اجتماعی و اعتماد عمومی، تسریع در فصل خصومت و مجازات مجرمان، عامل بازدارنده در ارتکاب جرایم مشابه، برقراری نظم و امنیت، اصلاح مجرمان و تأمین حقوق اشخاص مؤثر و مفید است.
وی اظهارمیکند : مسئولیت دادستانی و دادسرا بسیار گسترده و حایز اهمیت بوده و دارای ابعاد گوناگون و فراگیر است. این مرجع، نقش محوری و کلیدی در برقراری عدالت کیفری و تأمینی و بازدارندگی و اصلاح مجرمان، عدالت قضایی و سلامت جامعه و رعایت اصول اخلاقی و معنوی و رعایت موازین عادلانه و تاثیرگذار و ثمربخش ایفا میکند و هرگونه غفلت در این رابطه خسارات جبران ناپذیری برای جامعه خواهد داشت.
مستند سازی صحنه جرم
رئـیـس سـازمان پزشکی قانونی کشور نیز معتقداست: مستندسازی و پردازش صحنه جرم اولین و حساسترین مرحله از یک تحقیقات جنایی است.
دکتر محمدحسن عابدی با بیان اینکه صحنه جرم برای هر پرونده تنها یک بار به صورت واقعی اتفاق میافتد، میگوید: بنابراین، این فرصت منحصر به فردی است که با مدیریت مناسب و بهرهگیری سریع و صحیح از کارشناسان، متخصصان و تجهیزات نوین میتوان بسیاری از اطلاعات و دادههایی که در تعیین تکلیف پرونده مؤثر باشد، از آن استقبال کرد.
وی اضافه میکند: بیتوجهی به ارزش و اهمیت مدارک و اطلاعات موجود در صحنه جرم ممکن است سبب انحراف در تشخیص و مسیر پرونده شود.
رئیس سازمان پزشکی قانونی کشور با اشاره به اینکه مستندسازی و پردازش صحنه جرم اولین و حساسترین مرحله از یک تحقیقات جنایی است، تصریح میکند : بررسی و تحقیقات صحنه جرم فرآیندی سازماندهی شده، گروهی، مرتب و منطقیای است که نه فقط به آموزش کافی تخصصی و پویا نیازمند است؛ بلکه باید با تجزیه و تجهیزات مدرن همراه شود که حاصل آن سرنوشت پرونده را به صورت علمی، دقیق و سریع رقم میزند.
عابدی با اعلام اینکه طی 2 قرن اخیر با پیشرفت علوم و تکنولوژی بررسی صحنه جرم بیشتر مورد توجه قرار گرفته و علوم جنایی و قضایی گسترش قابل توجهی پیدا کرده است، میافزاید: پزشکی قانونی نیز به عنوان یکی از 3 گروه مرتبط با صحنه جرم امروزه با بهرهگیری از فنآوریهای روز در شـاخـههـای عـلـوم پــزشـکـی قـانـونـی از جـمـلـه سـم شناسی، سلولوژی، ژنتیک، تروماتولوژی، آسیب شناسی، زیست شناسی و سایر علوم در بررسی و آنالیز آثار و نمونههای بیولوژیک موجود در صحنه جرم و حصول و نتیجه بر پروندههای مرتبط به عنوان بازوی کارشناسی توانمند در سیستمهای قضایی و پروندههای جنایی ایفای نقش میکند.
رئیس سازمان پزشکی قانونی بـا بـیـان اینکه بررسی صحنه جرم و مرگهای مشکوک در ایران یک موضوع جدید نیست، میگوید: این در حالی است که در دهههای اخیر به شکل علمی و جدید این موضوع مورد توجه قرار گرفته است.
وی ادامه داد: در کشور ما بخشهای مرتبط با تیم بررسی صحنه جرم به صورت مجزا و در سازمانها و مـجـموعههای مختلف هستند که با اعلام حدوث جرم کارشناسان در قالب یک تیم در صحنه جرم حاضر میشوند.
عابدی خاطر نشان میکند: هر چند خوشبختانه این روند طی سالهای اخیر از نظم و هماهنگی مطلوبتری برخوردار شده است؛ اما لزوم همکاری بیشتر جهت جلوگیری از تداخل عمل و از دست دادن مستندات و شواهد در صحنه ارتباط مداوم کارشناسان برای تبادل اطلاعات، مدیریت یکپارچه، جمع بندی یافتهها و اخذ تصمیم نهایی بیش از پیش احساس میشود.
رئـیـس سـازمـان پـزشـکـی قانونی کـشور میگوید: مهمترین نقش کارشناسان آزمایشگاهی در صـحـنـــــــــــــه جــــــــــــرم انــــــجــــــــــــام نـمونهبرداری صحیح از نمونههای موجود در صحنه اعم از نمونههای بیولوژیک و غیربیولوژیک است.
وی اضافه کرد: وظایف پزشکان قانونی در کشورهای مختلف دنیا در بررسی صحنه جرم به گونهای تعریف شده که بررسی یافتهها و شواهد بیولوژیک موجود در صحنه معاینه جسد یا قربانی و امثال آن و تفسیر یافتهها از جمله وظایف اصلی این گروه به شمار میرود.
صحنه جرم سرچشمه حقایق
رئیس پزشکی قانونی کشورهای اسلامی میگوید: فقر دانش و علوم نوین در بررسی صحنه جرم باعث میشود، مجرمان به جزای اعمال مجرمانه خود نرسیده و بیتعقیب بمانند.
دکـتـر شـهـابالـدیـن صـدر میافزاید: صحنه جرم سرچشمه حقایق درخصوص اطلاعات مربوط به جرم و مجرم است و با اتکا به این سرچشمه میتوان عدالت و امنیت را در کشور گسترش داد.
وی با اشاره به این مطلب که 3 شاخص امنیت، عدالت و طبابت با یکدیگر درآمیخته شدهاند و در سر هر صحنه جرم حـاضـر مـیشـونـد، تـصـریـح مـیکـنـد: قـاضـی بـه عـنـوان برقرارکننده عدالت، پلیس به عنوان ضابط اجرای عدالت و ایجاد امنیت و پزشک به عنوان تجلی قداست خداوند و شفای مریضان، همگی دست به دست هم داده و برای پرده برداشتن از رازهای یک جرم در کنار یکدیگر در سر صحنه جرایم مـخـتـلف حاضر میشوند و تیم بررسی صحنه جرم را میسازند.
صدر با اشاره به این مطلب که کشف حقایق در صحنه جرایم مختلف تنها با اتکا به دانش مبتنی بر مسائل علمی حاصل میشود، میگوید: وظیفه نهادهای کارشناسی بررسی صحنه جرم جمعآوری ادله موجود برای پیشرفت سریع و چشمگیر روند پیگیری پرونده است.
وی با اشاره به این مطلب که 2 گروه پزشکان قانونی و پلیس علمی با یکدیگر همسو هستند، افزود: پلیس علمی بر اساس ادلهای که به صورت علمی از صحنه جرم حاصل میکند، نتیجه مؤثر رسیدگی به یک پرونده را رقم میزند؛ اما نباید فراموش کرد که در بیشتر موارد پزشک قانونی به کمک وی آمده و با بررسی فیزیولوژیکی صحنه جرم، حصول نتایج سریعتر و با دقت بیشتری به دست میآید.
صدر میگوید: متدهای متفاوتی شامل طبقهبندی اطلاعاتی موجود، بهرهگیری از ابزارهای به روز و استفاده از فنآوریهایی برای کشف حقیقت به کار گرفته میشوند؛ اما در نهایت استقرار عدالت درجهت عینیت بخشیدن به حیات انسانی دارای اهمیت است.
وی همچنین اظهار میدارد: شیوههای جدید، مواجهه با بـلایـای طـبیعی، رسیدگی به امور تروریستی، اقدامات تشخیص هویتی، ایمنی و بهداشت و ضوابط اخلاقی، شواهد بررسی صحنه جرم و بررسی چگونگی وقوع، عواملی هستند که باید به آن توجه ویژه داشت.
اطاله دادرسی
معاون آموزشی و پژوهشی سازمان پزشکی قانونی کشور بررسی علمی صحنه جرم را در کاهش اطاله دادرسی مؤثر میداند.
دکتر محمد کاظمیان میگوید: بر اساس اهداف برنامه پنجم توسعه و در تدوین سند چشمانداز،ارتقای سطح علمی سازمان، تهیه فنآوریهای نوین و دستیابی به آخرین متدهای روز در زمینه پزشکی قانونی و بررسی صحنه جرم به منظور رسیدن به جایگاه اول در سطح منطقه، مورد توجه قرار گرفتهاست.
وی با اشاره به حضور متخصصان پزشکی قانونی در کشور، از پذیرش سالانه 10 تا 12 دستیار تخصصی پزشکی قانونی در دانشگاهها خبر داد و اظهار میدارد: سازمان پزشکی قانونی در راستای ارتقای علمی و آموزشی پرسنل تخصصی خود و بر اساس شرح وظایف تعیین شده و دستورالعمل سازمانی در زمینه تعامل با مراکز تحقیقاتی، بـرگـزاری سـمـیـنـارهـا و هـمـایـشهـای عـلـمی را یکی از اولویتهای خود قرار دادهاست.
کاظمیان با اشاره به برخی از امکانات و توانمندیهای موجود نظیر آزمایشگاههای ژنتیک قانونی، سم شناسی و نیز سالنهای تشریح مجهز و نیز استفاده از کارشناسان مجرب و برخوردار از دانش روز در سازمان پزشکی قانونی کشور، حضور علمی و نگاه علمی در بررسی صحنه جرم را موجب شناسایی سریع و دقیق جرم و مجرم دانست و تصریح کرد: به این ترتیب، بررسی صحیح و دقیق پروندههای کیفری ضمن کشف حقیقت و تحقق عدالت، از اطاله دادرسی خواهد کاست.
رئیس تالار تشریح مرکز تحقیقات پزشکی قانونی نیز معتقد است: حضور پزشکی قانونی در صحنه جرم مانع اطاله دادرسی میشود؛ زیــرا پـزشـک قـانـونـی در صـحـنـه بـه پــرســشهــای بــازپــرس پــاســخ میدهد و این امر از انباشته شـدن پروندهها جلوگیری میکند. دکتر وهابی با اشاره به اهـمـیـت حـضـور پـزشـک قـانونی و بـازپـرس در صـحـنـه جـرم مـیگوید: در سالهای اخیر حضور پزشک قانونی در صحنه جرم افزایش یافته و به علت اهمیت نظر پزشکی قانونی در صحنه جرم، بازپرس خواستار حضور پزشک در صحنه است.وی افزود: در صورتی که در تمامی صحنهها پزشک قانونی در کار بازپرس حضور داشته باشد، میتواند در برخی موارد برای اجسادی که نیاز به ارجاع آنها به پزشکی قانونی نیست، در همان محل جواز دفن صادر کند تا از ارجاع جسد به پزشکی قانونی جلوگیری شود.
رئیس تالار تشریح مرکز تحقیقات پزشکی قانونی درخصوص مشکلات پزشکی قانونی در بررسی صحنه جرم خاطر نشان میکند: کمبود تجهیزات مورد نیاز و نبود وسیله نقلیه مناسباز مهمترین مشکلات در بررسی صحنه جرم است؛ زیرا گاهی پزشکی قانونی در محیطهای باز در صحنه جرم حاضر میشود و باید به تجهیزات لازم مجهز باشد.
رئیس مرکز تحقیقات پزشکی قانونی نیز اظهارکرده است: بدون بهرهگیری از بررسی صحنه فوت به جز در موارد نادر نمیتوان نحوه فوت را تشخیص داد.
دکـتـر جـابـر قـرهداغـی مـیگـوید: بررسی صحنه فوت از اساسیترین و ضروریترین موارد برای پی بردن به نحوه فوت (مرگ طبیعی،خودکشی، قتل و حادثه) است. هر چند ممکن است بدون بررسی صحنه فوت در خیلی از موارد با معاینه و کالبدگشایی جسد، علت فوت را تشخیص داد؛ اما بدون بهرهگیری از بررسی صحنه فوت به جز در موارد نادر نمیتوان نحوه فوت را تشخیص داد.
وی بررسی صحنه فوت را از عناصر کاملاً لازم برای پی بردن به نحوه فوت خواند وافزود: منظور از بررسی صحنه فوت بررسی علمی، کارشناسی و گروهی آن است؛ چرا که نه تنها بررسی غیرکارشناسی صحنه فوت ممکن است مفید واقع نشود، بلکه تحقیقات را نیز به بیراه سوق داده و حتی موجب گرفتاری بیگناهی یا هدر رفتن خون فردی شود.
قرهداغی به بررسی پروندهای که در آن با انجام کار غیرگروهی منجر شده بود، فردی متهم به قتل شده و در بازداشت به سر ببرد که بعد از انجام کار کارشناسی قوی وی از این اتهام تبرئه شد، میگوید: بررسی صحنه فوت پایه و اساس تشخیص نحوه فوت است؛ اما این مهم بدون بررسی علمی، منسجم و گروهی صحنه فوت میسر نمیشود.
این متخصص پزشکی قانونی و مسمومیتها و عضو هیئت علمی سازمان پزشکی قانونی در ادامه خاطر نشان میکند: بررسی صحنه فوت باید قوی و کارشناسانه باشد؛ زیرا معمولاً بررسی اولیه پایه و کانون توجه سایر بررسیها و کارشناسیها است.
قرهداغی خاطر نشان میکند: بررسی صحنه جرم نیاز به تلاش تیمی دارد و با همکاری و موشکافی دقیق جزئیات موفقیت حاصل میشود.
رئیس مرکز تحقیقات پزشکی قانونی میگوید: بررسی صحنه جرم نیازمند تلاش و همکاریهای موشکافانه دقیق از جزئیات است.
بررسی صحنه جرم ویژه قتل عمد
دسـتـورالعمل جامع بررسی صـحـنـه جـرم ویـژه قـتـل عـمـد تـوسـط دادسرای جنایی شیراز تدوین شده است.
حـیـدر آسـیـایـی،سرپرست دادسرای جنایی شیراز نیز میگوید: بررسی صحنه جرم از قدیم صورت میگرفته است؛ اما هیچ موقع قوانین دستورالعمل قانونی و مدونی که فقط تحت عنوان بررسی صحنه جرم باشد، در کشور نداشتیم و این کار برای اولین بار تحت عنوان مقالهای ارائه شد. وی افزود: از لابهلای قوانین پراکنده موجود در کشور این دستورالعمل به این نحو گردآوری شده است که موجب وحدت رویه در اقدامات بررسی صحنه جرم ویژه قتل عمد مـیشود. آسیایی تصریح کرد: به دلیل نداشتن چنین دستورالعمل جامعی سلیقههای مختلفی در صحنههای جرم اعمال میشود که در کشف جرم، اجرای عدالت و تسریع در رسیدگی پروندههای جرم مؤثر است و آنها را به تعویق میاندازد. وی خاطرنشان کرد: این دستورالعمل در 10 بخش از چندین ماه پیش در دادسرای ویژه امور جنایی شیراز به مرحله اجرا درآمده و بنا به دستور رئیس کل دادگستری استان فارس جهت اجرا به همه واحدهای قضایی استان ابلاغ شده است. تعریف صحنه جرم و گستره آن، مفهوم بررسی صحنه جرم، ضرورت بررسی صحنه جرم، حفظ صحنه جرم، فوریت داشتن امر حفظ صحنه جرم، عوامل آسیبرسان به صحنه جرم، ترکیب تیم بررسی کننده صحنه جرم، مسئول تیم بررسی کننده صحنه جرم، یگان اطلاع دهنده و استاندارد زمانی اطلاعرسانی به عوامل بررسیکننده صحنه جرم و حضور آنان در محل و در نهایت کیفیت بررسی صحنه جرم از ناحیه عوامل ذیربط 10 بخش دستورالعمل جامع بررسی صحنه جرم ویژه قتل عمد را تشکیل میدهد.
فرامرز ابراهیمی فلاح طلب، یک متخصص پزشکی قانونی در گفت و گو با خبرنگار ما اظهارداشت: صحنه جرم منبع حقایق و اطلاعاتی است که میتواند در خصوص دستیابی به علت جرم و شناسایی مجرم نقش بهسزایی داشته باشد؛ ولی عوامل مخدوش کننده صحنه جرم میتواند سبب انحراف در رسیدن به این هدف باشد.
وی افزود: عدم حفظ مناسب صـحـنــــه جــــرم، تـــردد افـــراد غـیرمجاز در صحنه، خارج نـمـودن شـواهـد بـدون تـوجـه بـه اهمیت آنها، انتشار بیموقع اطلاعات و ایراد خدشه در صحنه جرم توسط فرد مجرم از راههای مخدوش شدن صحنه جرم است. این متخصص پزشکی قانونی خاطرنشان کرد: بر اساس نتایج این مطالعه در 61 درصد موارد مجرمان با دستکاری صحنه جرم سبب بروز اختلال در بررسی صحنه جرم شدهاند که در نتیجه حفظ صحنه جرم و توجه دقیق به تغییرات ایجاد شده در آن و بررسی جزئیات اولیه صحنه جرم از اصول اولیهای است که در کشف حقیقت میتواند راهگشا باشد.
آییننامه اجرایی بررسی صحنه جرم
مـحـمـد کاظمیان، معاون آموزشی سازمان پزشکی قانونی نیز گفته است: پیشنویس آییننامه اجرایی بررسی صحنه جرم تهیه میشود و پس از تصویب لایحه آیین دادرسی کیفری در مجلس که به چگونگی بررسی صحنه جرم میپردازد و پس از اصلاحات و تأیید رئیس قوه قضاییه اجرا میشود.
جعفر شریعتی
به نقل از:http://maavanews.dadiran.ir/

