سیدمهدی موسوی کاشمری
از طرف خوانندگان محترم، پرسشهای متعددی در زمینههای مختلف میرسد. بخشی از این پرسشها مربوط به مشاوره خانواده و یا مشاوره پزشکی میباشد که در آن دو بخش پاسخ گفته میشود اما پارهای پرسشها نیز چندان با فضای مشاوره تناسب ندارد و پاسخ خاص خود را میطلبد آنچه از این پس با عنوان «پرسش و پاسخ» میخوانید مربوط به این دسته از نامههای خوانندگان است که طبعا محدودیت صفحات، امکان پاسخگویی به همه پرسشهای رسیده را به ما نمیدهد و بیشتر به آن دسته از پرسشهایی پرداخته خواهد شد که کلیتر و عامتر باشد. همین ویژگی باعث میگردد پاسخها در قالب یک مقاله مستقل ارائه گردد. آرزو میکنیم این روش بتواند راهگشای برخی پرسشهای خوانندگان محترم باشد.
سؤال: مهریه متعادل یک زن از نظر اسلام در این زمان چقدر است؟
در خصوص اندازه مهر در قرآن و حدیث، حدّ مشخص واجبی بیان نشده است و حتی در باره نوع آن هم از ناحیه شرع، دستور خاصی نرسیده است، بلکه آن را به رضایت طرفین وا گذاشتهاند. در حدیث معتبری از امام باقر علیهالسلام آمده است: «الصّداق ما تراضیا علیه من قلیل او کثیر فهذا الصّداق». مهریه آن چیزی است که بر آن توافق شود، کم باشد یا زیاد.1
همچنان که گفتیم در مهر شیء خاصی هم منظور نیست و حتی تعلیم دانش و یا فنی خاص میتواند در ازدواج به عنوان مهر واقع شود، ولی آنچه مورد تأکید است اصل آن است.
محمد بنمسلم از امام باقر علیهالسلام نقل میکند: «زنی به حضور پیامبر گرامی صلی اللّه علیه و آله رسید و عرض کرد: مرا به همسری کسی درآور. حضرت به حاضران فرمود: چه کسی مایل است با این زن ازدواج کند؟ مردی برخاست و گفت: ای رسول خدا! من حاضرم او را به همسری خود در آورم، او را به من تزویج کن. فرمود: چه چیزی به عنوان پیشکش به او میدهی؟ عرض کرد: چیزی ندارم به او بدهم. حضرت جواب منفی دادند. آن زن دوباره درخواست خود را تکرار کرد. رسول خدا ـ صلی اللّه علیه و آله ـ نیز مجددا همان سخن را با اصحاب خود در میان گذاشتند. این بار هم غیر از آن مرد، کسی به آن خواسته پاسخ مثبت نداد. آن زن برای مرتبه سوم تقاضای خود را گفت، این دفعه پیامبر گرامی(ص) به آن شخص فرمودند: آیا چیزی از قرآن را خوب میدانی؟ عرض کرد: آری. حضرت فرمودند: من او را در مقابل تعلیم همان مقدار از قرآن به همسری تو درآوردم. آن را به او آموزش بده.»2
از دیدگاه دین تنها چیزهایی که در مالکیت شخص مسلمان وارد نمیشود، استثنا شده است.
امام خمینی مینویسند: «هر چیزی را که مسلمان آن را مالک شود میتواند به عنوان مهر قرار دهد و فرقی نمیکند که عین خارجی باشد یا و در ذمّه یا منفعت خانه و زمین زراعتی و حیوانی باشد و صحیح است که مهر را کار و خدمت خاصی، مانند تعلیم دانش و یا هر فن و کار حلالی، تعیین کرد. بلکه ظاهر این است که هر حق مالی که
مهر سنّتی است دیرین که اسلام آن را از پیرایهها و ستمهایی که در قالب آن، بر ساحت زن روا میشد پاک کرد و آن را در انسانیترین و احترامآمیزترین چهره آن عرضه کرد.
مانند حق تحجیر قابل نقل و انتقال باشد، میتوان مهر همسر کرد. و این اندازه معینی ندارد، بلکه آنچه زوجین بر آن رضایت دهند چه کم و چه زیاد، صحیح است. البته باید آن مقدار کم نباشد که از مالیّت خارج شود. گرچه مستحب است که از مهرالسّنه نگذرد.»3
فلسفه مهر
مهر سنّتی است دیرین که اسلام آن را از پیرایهها و ستمهایی که در قالب آن، بر ساحت زن روا میشد پاک کرد و آن را در انسانیترین و احترامآمیزترین چهره آن عرضه کرد، تا زن در سایه آن شخصیت خویش را نگه دارد و خود را موجودی که مردِ نیازمند و طالب او، باید از خود مایه بگذارد تا به او دست یابد، معرفی کند و بدین وسیله از آن پایهای بسازد برای تعدیل رفتار بعدی مرد، که او از همان ابتدا بفهمد ورود در این عرصه، تعهداتی طرفینی میطلبد و تنها در کامجویی مرد خلاصه نمیشود.
شخصی که با او پیمان زناشویی میبندد فردی است دارای شخصیت مستقل و مورد حمایت قانونگذار. مهر در حقیقت اهرمی است در دست زن تا در سایه آن بتواند در موارد بسیاری احترام و استقلال خویش را به مرد نشان دهد و او را از تعرض نسبت به حقوق خود باز دارد.
با مراجعه به کتابهای فقهی معلوم میشود همان گونه که زن میتواند مهر خود را بر ذمه مرد بگذارد، مجاز است آن را نقد قرار دهد. در این صورت به زن این اجازه داده شده که مهر خود را یکجا مطالبه کند و تا پرداخت آن از سوی شوهر میتواند از تمکین امتناع کند.1 و این نکتهای است بسیار مهم که نشانه جدیت و قاطع بودن قانون اسلام در دفاع از حقوق زن است.
در موردی هم که مرد آن را به ذمه میگیرد باید حتما در نظر داشته باشد آن را بپردازد.
در روایتی از حضرت صادق ـ علیهالسلام ـ آمده است: «من أمهر مهرا ثم لا ینوی قضائه کان بمنزله السّارق». کسی که چیزی را مهر زنی کند، سپس قصد ادای آن را نداشته باشد، مانند دزد محسوب است.2
باز در حدیث دیگری از آن حضرت، چنین شخصی زناکار شمرده شده است.3
و نیز از همان حضرت روایت شده است: «إنّ الإمام یقضی عن المؤمنین الدّیون ما خلا مهور النّساء». امام مسلمین بدهیهای مؤمنان را ـ در جایی که مقتضی بداند ـ میپردازد، به جز مهرهای زنان را.4 و لذا مطابق این روایت، مهر زن چیزی است که از بیتالمال قابل پرداخت نیست و باید از سوی خود شوهر و یا هر کس که از ناحیه او آن را متعهد شده است، ادا شود.
به نظر میرسد چنین تأکیدی با این لحن و توصیف و مشابه آن رمز و رازی دارد و موضوع بالاتر و فراتر از آن چیزی است که برخی تصور کردهاند و به جهت عدم شناخت حقیقت و فلسفه واقعی آن به اشتباه افتاده و آن را خرید و فروش دختر و امثال آن به حساب آوردهاند. در خرید و
فروش، پول یا باید به پدر منتقل شود و یا به
مهر نگاهبان شخصیت و نشاندهنده استقلال مالی و حقوقی و انسانی زن در قبال مرد است.
ملک خود دختر وارد شود، در حالی که در مهریه اسلامی پدر حتی یک ریال از آن را مالک نمیشود و تمام آن متعلق به زن است و در صورت دوم مالکیت او بر مهر معنا ندارد، چون وقتی خود او به ملک شوهر در آمد آنچه دارد نیز باید ملک او باشد، گذشته از این احدی از مسلمانان در گذشته و حال چنین ادعایی نکرده است.
در هر صورت، مهر نگاهبان شخصیت و نشاندهنده استقلال مالی و حقوقی و انسانی زن در قبال مرد است. هدیه و پیشکشی است که در شروع زندگی مشترک از سوی مرد تقدیم میشود و علامتی از طلب و عشق و خواهش اوست. صداق از «صدق» گرفته شده که حقیقت و راز آن را مینمایاند، و آن اعلام راستی و صداقت در اقدام به ایجاد پیوند زناشویی
است و همین است که به آن جنبه قدسی میدهد و آن را از وادی حیوانیت محض خارج کرده و به آن مفهومی انسانی میبخشد. متأسفانه برخی بر اثر غفلت از فلسفه واقعی مهر، آن را به انحراف کشاندهاند و بیآنکه بر زبان بیاورند، در عمل آن را به نوعی خرید و فروش تبدیل کردهاند. بر سر مقدار مهر با هم نزاع کرده و چانه میزنند. گاهی دختر به جهت مهریه سنگینش سالها در خانه میماند. گاهی پدر میزان تحصیل، هنرمندی و یا سایر کمالات او را بهانه سنگینی مهر دختر خود قرار میدهد، او توجه ندارد که سابقا نیز در بازار بردهفروشان کنیزانی که نوشتن بلد بودند و یا هنر و مهارتی داشتند، دارای قیمت سنگینتر بودند و یا هر متاعی که خریدار بیشتر داشته باشد بهایش هم در بازار بالا میرود و با کثرت خواستگار نباید مقدار مهر بالا رود بلکه باید ولیّ دختر از این فرصت استفاده کرده و نجیبترین، پاکترین و
مؤمنترین را برگزیند.
مهرالسّنه اگر باب شود و رواج یابد بسیار خوب است و برکات زیادی نصیب جامعه خواهد کرد و موضوع ازدواج را که به مشکلی بسیار بزرگ برای نسل جوان تبدیل شده است سهلتر خواهد ساخت.
این نزاعها بر سر مهریهها نتیجهای شوم دارد و به جای آنکه محبت بیفزاید دشمنی و عداوت میآفریند و به عوض اینکه نهال دوستی بکارد و دلها را به هم نزدیک سازد، تخم نفرت کاشته و قلبها را از هم دور میکند.
از امیر مؤمنان علیهالسلام روایت است که فرمود: «لا تغالوا فی مهور النّساء فتکون عداوه» در مهر زنان زیادهروی نکنید که موجب دشمنی است.1
در حدیث دیگری رسول گرامی اسلام ـ صلی اللّه علیه و آله ـ فرمودند: «و الذی بعثنی بالحق نبیّا و رسولاً ما من إمرأه ثقلت علی زوجها المهر الاّ ثقل اللّه علیها سلاسل من نار جهنّم». سوگند به خداوندی که مرا به پیامبری و رسالت بر حق برگزید، هیچ زنی نیست که مهر خود را بر شوهرش سنگین و دشوار کند مگر این که خداوند زنجیرهای سنگینی از آتش جهنم را بر او قرار خواهد داد.2
مهر السّنّه
البته همان گونه که پیش از این گفتیم مهر اندازه معینی ندارد و به توافق طرفین عقد واگذار شده است ولی سیره معصومان علیهمالسلام در این زمینه مشخص است.
ابیالعباس میگوید: «سألت اباعبداللّه علیهالسلام عن الصّداق أ له وقت؟ قال: لا، ثمّ قال: کان صداق النّبی اثنتی عشره أوقیّه و نشّا و النّش نصف الأُوقیّه و الاوقیّه اربعون درهما فذالک خمسمأه درهم». از حضرت صادق(ع) در مورد صداق که آیا مقدار معینی دارد پرسیدم. حضرت جواب منفی دادند، سپس فرمودند: مهری که پیامبر عمل میکرد دوازده اوقیه و یک نشّ است و هر اوقیه چهل درهم و نش هم نصف اوقیه است که مجموع آن پانصد درهم میشود.»3
از حضرت رضا علیهالسلام روایت شده است که فرمودند: «اذا تزوّجت فاجهد أن لا تجاوز مهرها مهر السّنّه و هو خمسمأه درهم فعلی ذالک زوّج رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و تزوّج نسائه». هر گاه ازدواج کردی بکوش تا مهر آن از مهر السّنّه تجاوز نکند. بر همین میزان پیامبر صلی اللّه علیه و آله دختران خود را شوهر میداد و همسر میگرفت.4
و آن گونه که از روایات به دست میآید امامان معصوم علیهمالسلام نیز همین سیره را پیاده میکردند و از آن عدول نکردند، حتی مهریه امالفضل دختر مأمون از سوی امام جواد ـ علیهالسلام ـ نیز همین مقدار بوده است.
آن حضرت در وقت خواستگاری و اجرای عقد نکاح آن زن، پس از حمد و سپاس و شکر نعمتهای الهی فرمودند: «… محمد بنعلی بنموسی دختر مأمون امالفضل را برای خود خواستگاری میکند و صداق آن را مهر جدّه خود حضرت فاطمه علیهاالسلام دختر پیامبر را که پانصد درهم است قرار داد.»5
البته روایت دیگری حاکی از این است که آن حضرت اصل مهر را پانصد درهم مقرر فرمود، ولی صد هزار درهم دیگر جدای از مهر، به او بخشید.6
باید توجه داشت آنچه بر مرد پرداخت آن واجب و مدیون آن است همان چیزی است که به عنوان مهر تعیین میشود چه آن مقدار کم باشد یا زیاد، چه مهر السنه باشد و چه غیر آن. و زیاده از آن را نه زن و نه بستگان او حق مطالبه و بازخواست از شوهر ندارند گرچه اگر خود او با اشتیاق و رضایت بیآنکه در این خصوص تعهدی صورت گرفته باشد، هدیه مازاد بر مهر را به همسر و یا هر کس دیگری بپردازد اشکالی ندارد. ولی چنانچه مقداری پول و یا هر چیز دیگری را والدین دختر به صورت مطالبه و الزام از مرد بخواهند، مشروع نیست7 مگر اینکه مقداری که در نظر دارند از مرد نقدا مطالبه کنند، آن را از مهر محاسبه و کسر کنند ـ البته این مال تعلق به زن دارد و با رضایت او میتوان در خرید جهیزیه و یا هر کار دیگری مصرف کرد ـ و یا اینکه این پول به صورت جعاله در قبال کاری که پدرزن و یا هر کس دیگری برای شوهر انجام میدهد، پرداخت شود.
البته طبق تحقیقی که به عمل آمد مجموع پانصد درهم بر اساس برخی انظار در محاسبه درهم شرعی که 4021 مثقال است حدود 5/262 مثقال نقره است. گرچه بر پایه نظر دیگری در محاسبه آن که 43 مثقال گفته شده حدود 375 مثقال نقره میباشد.
مهرالسّنه اگر باب شود و رواج یابد بسیار خوب است و برکات زیادی نصیب جامعه خواهد کرد و موضوع ازدواج را که به مشکلی بسیار بزرگ برای نسل جوان تبدیل شده است سهلتر خواهد ساخت و اگر کسی هم نخواست مهر خود را در این حدّ قرار دهد حداقل سعی کند تا حدودی به آن نزدیک باشد و با آن فاصله زیادی نداشته باشد.
وقتی بنا شد اصل مهر در این اندازه مقرر شود طبعا تأثیر مثبتی بر روی سایر مخارج ازدواج و مراسم آن خواهد گذاشت، و در نتیجه هم جوانان نسبت به تشکیل خانواده رغبت بیشتری از خود نشان خواهند داد و هم از بسیاری از اسراف و تبذیرهایی که متأسفانه در بسیاری از این گونه جشنها و برنامهها وجود دارد، جلوگیری خواهد کرد.
پاورقیها:
1 ـ مستدرک الوسائل، چ قدیم، ج2، ص606، ابواب المهور، ب5، ح3.
1 ـ همان، ص299.
1 ـ وسائل الشیعه، ج15، ص2، ابواب المهور، باب 1، ح3.
2 ـ همان، ص3، باب 2، ح1.
2 ـ همان.
2 ـ وسائل الشیعه، ج15، ص21، ابواب المهور، باب 11، ح2.
3 ـ تحریرالوسیله، ج2، ص297، فصل فی المهر، مسأله 1.
3 ـ همان، ح1.
3 ـ وسائل الشیعه، ج15، ص7، ابواب المهور، باب 4، ح8.
4 ـ مستدرک الوسائل، ح2، ص605.
4 ـ همان، ص22، ح5.
5 ـ وسائلالشیعه، ج15، ابواب المهور، باب 4، ح11، ص8.
6 ـ مستدرک الوسائل، ج2، ابواب المهور، باب 4، ص605.
7 ـ نک: تحریر الوسیله، ج2، ص298 ـ 299، فصل فی المهر، مسأله 9.
منابع:
1. وسائل الشیعه,jeld=15,safhe=2
2. وسائل الشیعه,jeld=15,safhe=3
3. تحریرالوسیله,jeld=2,safhe=297
4. وسائل الشیعه,jeld=15,safhe=21
5. مستدرک الوسائل,jeld=2,safhe=606
6. وسائل الشیعه,jeld=15,safhe=7
7. مستدرک الوسائل,jeld=2,safhe=605
8. تحریر الوسیله,jeld=2,safhe=299-298
نشریه :پیام زن
صفحه : 32-34
زبان : فارسی
پیاپی :98
سال :1379
ماه :اردیبهشت
منبع:
http://www.alqaza.com/far/index.php?option=com_content&view=article&id=1276:1389-06-07-03-58-25&catid=239:1389-01-22-19-36-55&Itemid=84

