دکتر محمد باغستانی
نخستین مرحله بعثت و دعوت پیامبر اکرم صلى الله علیه وآله وسلم با سه سال زمان، تقریباً از مراحل ناشناخته دعوت اسلامى محسوب مىشود. آگاهى لازم از چگونگى تحول افراد و چگونگى پذیرش اسلام از سوى آنان در منابع تاریخى و حدیثى بازتابى اندک داشته است.
اما با این همه، اهمیت این دوره کوتاه و پنهان به آن اندازه است که در آغاز سال چهارم بعثت که آن حضرت با نزول آیه انذار، دعوت علنى خود را آغاز کرد تنها نبود، بلکه گروهى تازه مسلمان همراه او بودند که هسته نخستین یاران او را تشکیل داده و در برابر همه دشوارىها و مصایبى که مشرکان به آنها وارد کردند ایستادگى نمودند و دعوت اسلامى را به پیش بردند.
پرسش اصلى این است که در سه سال آغاز دعوت چه وقایعى رخ داد که موجب تحول عمیق روحى نو مسلمانان شد و آنها را براى پذیرش همه آزارهاى قریش آماده کرد اما براى دست کشیدن از عقیده نو هرگز؟
به دنبال فقدان منابع تاریخى و حدیثى، تنها قرآن کریم به رغم آن که در تحلیلهاى تاریخى مورخان و پژوهشگران سیره، کمتر جایگاهى درخور یافته، مىتواند پرتوى بر فضاى تاریک این سه سال بیافکند. زیرا محتواى دعوت نبوى به عنوان مهمترین عامل پذیرش اسلام از سوى نومسلمانان تنها در قرآن قابل دستیابى است. این که در سه سال نخستین دعوت، پیامبرصلى الله علیه وآله وسلم به چه مفاهیمى مردم را فرا مىخوانده و چه نوع سلوک فکرى و عملى را از آنها مىطلبیده همه راز توفیق ایشان را در گسترش دعوت خود و ایجاد یک هسته اولیه مطمئن در دعوت اسلامى را روشن مىسازد.
پس از توحید که نخستین و مهمترین اصل اعتقادى مسلمانان است و نیز معاد که اهمیت فراوانى در ترغیب و تشویق آنها به انجام امور پسندیده و پرهیز از کارهاى ناپسند دارد، به نظر مىرسد که حقوق انسان به صورت فردى و اجتماعى از مهمترین مفاهیمى است که در دعوت اسلامى وجود داشته و پیامبرصلى الله علیه وآله وسلم آشکارا به نو مسلمانان نشان مىدهد که پایه دعوت او آشنایى انسانها با حقوقشان است.
این حقوق به ویژه در جنبه اجتماعى پر رنگتر است.
البته این نکته نیز مىتواند مطرح گردد که آیا براى ایجاد حرکت اجتماعى و تشکیل یک گروه معتقد به یک آرمان اجتماعى راهى به جز این نیز وجود دارد؟ یعنى رهبر و ایدئولوگ هر جریان اجتماعى مىتواند به جز تکیه بر حقوق انسانى از راهى دیگر موجى اجتماعى بیافریند؟
این پرسش از آن جهت مهم است که با مطالعه تاریخ جنبشها و جریانهاى موفق و ناموفق اجتماعى گوناگون مىتوان ادعا کرد که همه آنها در مرحله آغازین خود بر حقوق انسانى تکیه کردهاند و آن گاه که به موفقیتهایى دست یافتهاند از تکالیف سخن گفته و گاه از حقوق وعده داده شده نخستین پیروانشان دست شسته و از آنها کاستهاند.
در پاسخ باید گفت که:
با توجه به این که دعوت پیامبر اسلامصلى الله علیه وآله وسلم فراخوانهاى نخستین یک دعوت دینى است، که انتظار مىرفته تا مطالبات صرفاً معنوى و روحانى در آن از حجم بالایى برخوردار باشد و همانند دعوتهاى دینى مشابه، مخاطبان خود را به پالایشهاى روحى فراخوانده و با ارایه دستورالعملهایى، طریق سلوک معنوى را به آنها بیاموزاند نه یک جنبش صرف اجتماعى.
اما با بررسى محتواى مراحل نخستین دعوت اسلامى مشاهده مىشود که حجم بسیار بالایى از موضوعات دعوت، جنبه اجتماعى داشته و آشکارا موضوع حقوق انسانى در جامعه را از ابعاد گوناگون طرح کرده است. و این شاهد مهم تاریخى مىتواند ذات اجتماعى سلوک اسلامى را اثبات نماید و نگرههاى صرفاً روحانى و معنوى به این آیین را نفى کند و نیز معیار روشنى براى تشخیص میزان هماهنگى و تطابق میان گرایشهاى مذهبى بعدى در تاریخ اسلام با محتواى اصلى دعوت اسلامى باشد.
رویکرد ما در این پژوهش به قرآن کریم برپایه اصول زیر استوار است:
اول: ضمن پذیرش رویکردهاى گوناگون به قرآن کریم در این روش به مثابه یک متن تاریخى به آن نگاه خواهد شد.
دوم: توجه به شأن نزولها و ترتیب آیات و سورهها برپایه زمان نزول آنها بر اساس جدول موجود در کتاب «تاریخ تحول قرآن» است.
سوم: بررسى مذکور شامل سورههاى تاریخى سه سال آغاز بعثت است.
چهارم: موضوع حقوق انسان )بشر) برگزیده شد تا گواهى باشد بر اثبات این پیش فرض که آشنایى نو مسلمانان با حقوقى انسانى خود از مهمترین عوامل کسب هویت تازه و تثبیت شخصیت نو آنها و نیز پایدارى ایشان در برابر فشار مشرکان بوده است.
پنجم: هدف اصلى از این مقاله ارائه تصویرى عام از بازتاب حقوق انسانى در قرآن کریم است و به تبع مقایسه و ارزشگذارى میان آنچه در قرآن کریم از حقوق انسانى سخن گفته شده با ارزشهاى حقوقى تازه در روابط بشرى از حوصله این مقاله بیرون است.
ششم: مراد از واژه حق انسان همان مفهوم عام پیدا شده در روابط فردى و اجتماعى انسانى است که لازم است هم خود بداند و رعایت کند و هم دیگران درباره او بدانند و رعایت کنند. مفهومى که محصول اختیار انسانى است و قابل استناد به او، از این رو از طرح مباحث پیچیده حقوقى در این پژوهش خوددارى شده است.
هفتم: برداشتها از آیات قرآنى نخست برپایه دریافت اولیه، از واژگان آیات قرآنى است که محصول نگرش لغتشناسانه است و گاه نیز با استفاده از صراحت منطوق یا «مفهوم مخالف» که در ادبیات و بحث الفاظ علم اصول مورد تأیید است صورت مىگیرد. روشى که کم و بیش در «تفسیر راهنما» دنبال شده است.
هشتم: واژههاى «انسان»، «ناس» و ضمایر جمع خطابى و غیابى بیشترین واژههاى موجود در این بخش از آیات قرآنى است که به استنتاجهاى این پژوهش کمک کرده است.
نهم: هرگز ادعاى انحصار در موارد یاد شده یا صحت مصادیق در همه موارد وجود ندارد و به طور طبیعى راه براى اظهار نظر خوانندگان باز خواهد بود.
سال اول بعثت:
در این سال پانزده سوره کامل و ناقص بر پیامبرصلى الله علیه وآله وسلم نازل شدند که به ترتیب عبارتند از:
علق، مدثر، عصر، ذاریات، تکاثر، طور، اخلاص، غاشیه، طارق، انفطار، شمس، کوثر، اعلى، بروج و تکویر. نخستین حق مطرح شده در این سورهها عبارتست از:
۱) حق حیات عمومى
مردم بیش و پیش از هر حقى پس از به دنیا آمدن حق تداوم حیات دارند و باید از زندگى برخوردار شوند و کسى یا گروهى مجاز نیست تا این حق اولیه را که مادر، پایه و اساس دیگر حقوق انسانى است از آنها سلب نماید.
در چهاردهمین سوره (بروج) آیاتى چنین نازل شده است:
«قتل اصحاب الاخدود * النار ذات الوقود * اذهم علیها قعود * و هم على ما یفعلون بالمؤمنین شهود * و ما نقموا منهم الاّ ان یؤمنوا بالله العزیر الحمید»
در این تصویر گودالهاى پر از آتش ترسیم شده که گروهى در حال سوخته شدن هستند و گروهى دیگر بر لب گودالها در حال تماشاى آنانند از گروه اول به عنوان مؤمنان یاد شده است اما لقبى براى گروه دوم نیامده است.
در منابع تاریخى داستان ذونواس پادشاه یهودى یمنى در سده چهارم میلادى ذکر شده که چگونه به انتقامگیرى از مسیحیان پرداخت و مؤمنان مسیحى را دسته دسته در گودالهاى پر از آتش افکند و ایشان را زنده زنده سوزاند.۱
لحن تأسفبار آیات الهى از حق حیات و زندگى گروهى از انسانهاى مؤمن یاد مىکند که تنها به جرم ابراز عقیده خویش به خداوند، در آتش سوزانده شدند.
نکته جالب آن که این واقعه در یمن رخ داده که منطقهاى بیرون از حجاز و نزدیکترین جایى است که هم ارتباط اعراب با آنجا زیاد بوده و هم این داستان براى آنها مشهور بوده است. و قرآن در سده هفتم میلادى از ماجرایى تاریخى در سیصد سال قبل از خود راجع به حق حیات گروهى از مردم یاد کرده است.
در پانزدهمین و آخرین سورهاى که در سال اول بعثت نازل شده (تکویر) بار دیگر خداوند به بهانه برپایى قیامت، که ویژگى بارز آن رسیدگى به حقوق انسانى و اجراى عدالت است از حق حیات دخترانى که در میان خود اعراب زنده به گور شدند سخن گفته «واذا الموؤده سئلت»
این پرسش کوتاه از سنت و رسمى زشت، پرسش از واقعیت تاریخى است که در میان اعراب ولو در میان بعضى از آنها وجود داشته و قرآن کریم با طرح آن، علاوه بر پرداختن به یک واقعیت زندگى اجتماعى اعراب، نشان مىدهد که هر انسانى که به دنیا آمد حق حیات دارد چه مؤمنان مسیحى سیصد سال پیش از این، چه دختران تازه به دنیا آمده در جامعه عربى! منطق تازه این دین حمایت از حق حیات یکسان براى عموم مردمان در همه ردههاى سنى و با همه تفاوتهاى جنسى و فکرى و منطقهاى میان آنان است.
به این ترتیب نومسلمانان در حالى سال نخست بعثت را به پایان مىبرند که با اصلىترین حق فردى و اجتماعى انسان که همان حق برخوردارى و بهرهبردارى از زندگى است آشنا شده و لزوم احترام به آن را دریافتهاند. گستردگى این حق چنان است که هیچ گروهى به دلیل عنوانها و مناصب و نسبتهاى خود با انسان حق گرفتن آن را از او ندارند. چه حاکمان یهودى قرن چهارم میلادى در یمن و چه پدران عرب بادیهنشین در حجاز.
سال دوم بعثت
در این سال نیز هیجده سوره کامل و ناقص بر پیامبرصلى الله علیه وآله وسلم نازل شدکه به ترتیب عبارتند از:
انشراح/ ضحى/ ناس/ نازعات/ مدثر/ لیل/ ماعون/ معارج/ شمس/ مرسلات/ نبأ/ قریش/ نجم/ فجر/ انشقاق/ عبس/ همزه/ کافرون. در این سورهها به حقوق انسانى زیر اشاره شده است.
۲) حق برخوردارى از شخصیت اجتماعى و انسانى مستقل
در دومین سوره نازل شده در این سال (ضحى) خداوند ضمن یادآورى دوران کودکى پیامبرصلى الله علیه وآله وسلم که به یتیمى گذشته و در پناه لطف او پیامبرصلى الله علیه وآله وسلم پرورش یافته از رسول مىخواهد تا یتیم را از نظر شخصیتى تحقیر نکند.«
«ألم یجدک یتیماً فآوى * و وجدک ضالاً فهدى * و وجدک عائلاً فاغنى * فامّا الیتیم فلا تقهر»
نکته اول: با توجه به ساختار نظام خانواده و نقش اساسى پدر در سرپرستى کودکان، مهمترین کمبود یتیمان، فقدان زمینههاى برخوردارى آنها از دستیابى به یک شخصیت اجتماعى است به ویژه در جامعه جاهلى که بر نسب و تفاخرهاى نسبى استوار بود. خداوند درباره رعایت حقوق مردم به یکى از ضعیفترین و آسیبپذیرترین گروههاى اجتماعى مردم اشاره کرده و به جامعه انسانى هشدار مىدهد که یکى از نقطههاى کلان آسیبپذیرى اجتماعى رهاکردن کودکان بىسرپرست است که مىتواند یک فاجعه بزرگ اجتماعى را رقم زند. راز توجه فراوان امام على علیه السلام به ایتام و سفارشهاى بىاندازه حضرت به رعایت حال آنها در خطبههاى نهجالبلاغه۲ در پرتو همین اصل قرآنى است.
نکته دوم: با یادآورى گذشته پیامبرصلى الله علیه وآله وسلم و شخصیت فعلى او نخستین گام را در وصف شخصیت مستقل هر انسان جدا از وابستگىهاى نسبى و سببى او برداشته و نظام جمعگراى قبیلهاى را که در آن شخصیت فردى افراد در کیان قبیله گم مىشد را به چالش مىکشاند. و این کار را با طرح شخصیت مستقل حقوقى ایتام و (اقلیت بسیار ضعیف) آن روز جامعه عربى آغاز کرده است.
۳) حق برابرى انسانها در پیشگاه خداوند
در سومین سوره (ناس) خداوند به جاى هر وصف دیگرى خود را چنین معرفى مىکند»: «قل اعوذ برب الناس * ملک الناس * اله الناس» پرورش دهنده مردم، پادشاه مردم و معبود آنها
نخست حق انحصارى حاکمیت بر مردم را به اعتبار پرورشگرى خداوند منتسب به او اعلام مىکند و سپس حاکمیت انحصارى طبقه خاص مانند اشراف و رؤساى قبایل را که به طور سنتى در سدههاى مختلف در میان قبایل مکه و عربستان رواج داشته را به نقد کشیده و آن را نامشروع اعلام مىکند که با نفى حق اشراف، زمینه را براى حق حاکمیت عمومى فراهم آورده به ویژه که خود را خداى اشراف نمىداند چنان که آنها خود اعلام مىکردند و مىکوشیدند تا به مردم اثبات کنند که از تقرب بیشترى به خداوند برخوردارند بلکه او خداى همه مردم است.
۴) حق برخوردارى بزرگترین ستمگران از هدایت الهى
در چهارمین سوره نازل شده در سال دوم بعثت (نازعات) خداوند از پدیده شگفتى یاد مىکند:
«اذهب الى فرعون انه طغى * فقل هل لک الى ان تزکى * وأهدیک الى ربّک فتخشى * فأراه الآیه الکبرى * فکذب و عصى» خداوند نقطه اوج ستمگرى را در این آیه نشانه رفته است و نشان مىدهد که انسان به هر رتبه از سقوط و گمراهى و ستم برسد باز حق برخوردارى از هدایت الهى را داراست حتى فرعون که ادعاى خدایى مىکرد.
این نگاه نسبى به انسانها ایدههاى تازهاى در باب ماهیت انسان را پیش روى نومسلمانان نهاده است. و دایره حقوق انسان حتى در پستترین حالتهاى او (ستمکارى و ادعاى ربوبیت) را نشان مىدهد.
۵) حق برخوردارى عمومى از نعمتهاى طبیعت
در ادامه همان سوره (نازعات) خداوند پس از وصف نعمتهاى طبیعى خود مانند کوه، دشت، آسمان و زمین و چراگاهها، همه آنها را متاع و بهره انسانها و چهارپایان در خدمت انسان مىداند «متاعاً لکم و لانعامکم» و از حق بهرهورى عمومى همه مردم از نعمتهاى طبیعى یاد مىکند.
۶) حق برخوردارى کامل از کار و کوشش شخصى
در این سال خداوند با نزول آیه «و ان لیس للانسان الا ما سعى» بر حق انحصارى هر یک از آحاد مردم در بهرهبردارى از ثمره کوششها و تلاشهاى شخصى و اجتماعى خود تأکید ورزیده و با توجه به ترکیب ادبى این آیه حق بهرهبردارى را منحصر به زمانى مىکند که محصول سعى و تلاش خود انسان باشد و به این ترتیب آیه با سبک کنایى، از تجاوز به محصول کوشش دیگران که از جمله حقوق اختصاصى آنهاست، انسان را باز مىدارد.
۷) حق برخوردارى از نظام چرخش صحیح ثروتس
سوره لیل ششمین سورهاى است که در سال دوم بعثت نازل شده و دوآیه آن مىتواند بیانگر حق فوق باشد.
«أما من اعطى واتّقى * و صدّق بالحسنى * فسنیسّره للیسرى * و اما من بخل و استغنى * و کذّب بالحسنى * فسنیسّره للعسرى».
در یک زندگى اجتماعى مطلوب مردم حق دارند تا در گردونه چرخش صحیح ثروت نقش ایفا کنند تا مشکلات اجتماعى کمترى در جامعه پدید آید. از این رو افراد با ویژگىهاى خاص مىتوانند به گردش صحیح چرخه کلان اقتصادى کمک کنند و با ویژگىهاى دیگر مىتوانند این چرخه را دچار کندى یا توقف نمایند.
در سوره «لیل» خداوند با مثل زدن دو تیپ از شخصیتهاى اقتصادى «بخشندگان» و «بخیلان» و ارتباط دادن این اوصاف به عقیده آنها درباره خداوند، جامعه مطلوب را که خداوند براى مردم مىپسندد، بیان داشته است. در این جامعه مردم حق دارند تا از نظام چرخش صحیح ثروت برخوردار باشند و بخشندگان از این جنبه که به چرخش سریعتر این نظام اقتصادى کمک مىکنند مدح شده و «بخیلان» به دلیل سنگاندازى در این چرخه مطلوب اقتصادى نکوهش مىشوند. بخشندگان با ایمان به خدا در زمینههاى آسانى و سهولت قرار گرفته و براى جامعه نیز سهولت مىآورند و بخیلان با عدم ایمان به خداوند به زمینههاى دشوار و سخت افتاده و همینها را نیز براى جامعه به ارمغان مىآورند.
۸) حق برخوردارى محرومان از حمایتهاى معنوى و مادى اجتماعى
در همین سال خداوند با نزول سوره «ماعون» از چند حق مهم دیگر جامعه انسانى به ویژه (اقلیتها) سخن مىگوید.
«أرایت الذى یکذّب بالدّین * فذلک الذى یدعّ الیتیم» حق برخوردارى از مهربانى.
محبت از اصول پایدارى جوامع انسانى است بدان سان که هرگاه جامعه در میان خود از مهربانى با یکدیگر دست فروشوید باید در انتظار فروپاشى باشد. با توجه به جایگاه ویژه یتیم در جوامع انسانى و نیاز فراوان آنها به برخوردارى از محبت مىتوان براساس منطق قرآنى نوع برخورد جامعه را با یتیم از نشانههاى سلامت اخلاقى یا عدم آن به حساب آورد. خشونت در حق یتیم مىتواند زمینهساز خشونت در میان سایر اقشار جامعه باشد.
در ادامه آیات این سوره چنین آمده: «و لایحضّ على طعام المسکین»
یکى از حقوق طبیعى انسان در جامعه حق برخوردارى او از خوراک براى ادامه حیات است که نخستین حق طبیعى او است. مسکین نماد همه کسانى است که توان رسیدن به حق استفاده از خوراک را ندارند و از این رو حیات ایشان به مخاطره افتاده است. خداوند با ایجاد پیوند میان تکذیب دین الهى و تشویق نکردن اطعام مسکین بار دیگر جامعه مطلوب خود را چنین وصف مىکند: جامعهاى که همه مردم نیز بتوانند به خوراک دست یابند و تداوم حیات آنها تضمین شود.
در هفدهمین سوره نازل شده «عبس» در همین سال، خداوند از رفتار خاصى با یک نابینا نکوهش کرده است: «عبس و تولى * ان جاءه الاعمى»
زندگى اجتماعى نیازمند مؤانست و برخوردارى مردم از انس با یکدیگر است. انسان در انس با دیگران از رشد و تکامل روحى بهرهمند گردیده و به معایب و محاسن خویش پى مىبرد. این مؤانست هنگامى به یک رویه اجتماعى بدل مىشود که اولاً طبیعى باشد و ثانیاً فراگیر بوده و عمومیت داشته باشد. در آغاز سوره عبس خداوند با ترسیم چهره گرفته یک انسان در هنگام آمدن انسان نابیناى دیگر در کنارش به این نکته تذکر داده که دورى از نابینا به عنوان نماد یک طبقه اجتماعى نابرخوردار که حتى دور شدن دیگران را نمىتواند ببیند با وجود داشتن احساس انسانى، مىتواند او را از یکى از حقوق اساسى خویش محروم سازد. نابینا و هریک از آحاد جامعه انسانى حق دارند تا بتوانند از جوار مؤانست با دیگران بهرهمند شوند و این از حقوق اساسى آنهاست.
۹) حق برخوردارى از رفتار وگفتار صادقانه
مردم در پیوندهاى اجتماعى با یکدیگر اگر نتوانند به هم اعتماد کنند پایه اصول اخلاقى و ارزشى در ذهن آنها فروخواهد ریخت از این رو خداوند در سال دوم بعثت با نزول آیات:
«ویل للمصلّین * الذین هم عن صلاتهم ساهون * الذین هم یراؤون»
با نام بردن از یک صفت زشت به نام «ریاکارى»، از حق عمومى جامعه و مردم در برخوردارى از رفتار و گفتار و کردار صادقانه سخن به میان آورده و نشان مىدهد که «ریاکارى» پایه اعتماد عمومى مردم را نشانه رفته و آنها را از یکى از حقوق مسلم خویش محروم ساخته است.
۱۰) حق برخوردارى از امکانات و وسایل زندگى
در همین سوره خداوند با استفاده از واژه «ماعون» به وصف انحصارگرایان ثروت پرداخته که چگونه مردم را از داشتن وسایل ضرورى زندگى منع مىکنند. او اعلام مىدارد همه مردم حق برخوردارى از امکانات و وسایل ضرورى زندگى را دارا هستند.
۱۱) حق بهرهورى محرومان از اموال ثروتمندان
هشتمین سوره نازل شده در سال دوم بعثت «معارج» است که در آن یکى از نشانههاى نمازگزاران واقعى را روشن بودن و معین بودن حقوق محرومان در اموال آنها مىداند:
«الّذین فى اموالهم حق معلوم * للسائل و المحروم»
این که ثروتمندان اهل ایمان جامعه به طور مدام و ثابت در اندیشه فقرا باشند و حقوق معین آنها در اموال خود را به رسمیت بشناسند همان چیزى است که خداوند خواسته است اگر در آیات سال اول بعثت صرفاً به لزوم رسیدگى و توجه به اقشارى مانند مسکینان و ایتام و سائلان اشارههاى کلى شده است در سال دوم آنان حق اقتصادى معینى از نظر خداوند در اموال و ثروت مؤمنان واقعى دارند مادامى که در رتبه سائل و مسکین قرار دارند.
۱۲) حق برخوردارى از امنیت اجتماعى
زندگى اجتماعى نیاز به برقرارى امنیت از ابعاد گوناگون دارد که در آیات نازل شده در این سال مورد توجه قرار گرفته است. این ابعاد، عبارتند از:
امنیت جنسى
«الذین هم لفروجهم حافظون * الا على ازواجهم او ما ملکت ایمانهم فانهم غیر ملومین * فمن ابتغى وراء ذلک فاولئک هم العادون».
چارچوب ضابطهمند در روابط جنسى یکى از حقوق اساسى نظام اجتماعى اسلام است اگر در جامعه عرب جاهلى ضوابط مشخصى وجود نداشت در این آیات خداوند با ذکر وصف اهل ایمان و نمازگزاران واقعى به ویژه در قلمرو روابط جنسى و محدوده آزادىهاى آنها و اعلام ستمگرى کسانى که این ضوابط را زیر پا بگذارند حق امنیت جنسى عمومى را براى جامعه به رسمیت مىشناسد.
امنیت اقتصادى
در ادامه این بخش از آیه «والذین هم لاماناتهم… راعون» امانتدارى در مسایل اقتصادى را از اصول شناخته شده شناخت نمازگزاران واقعى محسوب مىدارد صفت امانتدارى و امین بودن اصل فوقالعاده مهم در رونق اقتصاد و تجارت است. و جامعه باید از آن برخوردار باشد.
امنیت قراردادها
در ادامه همان آیه «والذین هم… لاماناتهم راعون» بخش دیگرى از روابط صحیح اجتماعى را بیان کرده که مبتنى بر رعایت عهد و قرار است چه کتبى و چه شفاهى. در جامعه نوین اسلامى مردم حق دارند تا از امنیت در قراردادها که به امنیت در دیگر روابط منجر مىشود برخوردار باشند خداوند با ذکر این وصف مىخواهد تا بنیاد اخلاقى در روابط اجتماعى و اقتصادى را پایهریزى نماید.
امنیت اخلاقى
در هیجدهمین سوره نازل شده «لمزه» در سال دوم بعثت خداوند به یکى دیگر از حقوق اساسى انسان اشاره دارد:
«ویل لکلّ همزه لمزه» امنیت اخلاقى و آبروى انسان آن اندازه مهم است که حتى در صحنههایى که حضور ندارد عیبجویى از او ناپسند شمرده شده است زیرا در عیبجوئى همواره امنیت شخصیتى و آبرویى انسان به مخاطره مىافتد و خداوند این حق انسانى را به رسمیت شناخته و اعلام مىدارد که مردم باید از آن برخوردار باشند.
۱۳) حق برخوردارى از نظام قضایى کارآمد
یکى از مهمترین جنبههاى استیفاى حقوق فردى و اجتماعى برخوردارى جامعه از سیستم قضایى کارآمد است و با نزول آیه «والذین هم بشهاداتهم قائمون» خداوند از یکى از ارکان حکم قاضیان که مىتواند در استیفاى حقوق واقعى بسیار مهم باشد و سیستم قضایى را نیز کارآمد کند «اقامه شهادت» حقوق مردم است. این استوارى و پابرجا بودن است که مىتواند از حق دفاع کند و آن را جانشین باطل نماید.
۱۴) حق پرسش
در این سال سوره «نبأ» با این آیات نازل مىشود: «عم یتسایلون عن النبأ العظیم * الذى هم فیه مختلفون * کلا سیعلمون * ثم کلا سیعلمون».
این سوره با پرسش آغاز شده است که گروهى از مردم از پیامبرصلى الله علیه وآله وسلم پرسیدهاند خداوند با نزول این آیه خود را در مقام پاسخگویى مردم قرار داده و آن گاه از اختلاف مردم در باب موضوع مورد پرسش سخن گفته و نکته مهم این که خبر مىدهد که به زودى مردم پاسخ خود را دریافت خواهند کرد. از لحن پرسش در آیه چنین بر مىآید که پرسشکنندگان گروهى از منکران خدا و معاد هستند اما تفاوت نمىکنند هر چه قدر که سرسختى نشان دهند باز هم حق پرسش براى آنها محفوظ است.
پس در حق پرسش از خداوند تفاوتى میان مؤمنان و کفار نیست و خداوند مسئول پاسخگویى است.
۱۵) حق برخوردارى مردم از هدایت دینى صحیح
با نزول چهاردهمین سوره «نجم» در سال دوم بعثت که چنین آغاز شده: «والنجم اذا هوى * ما ضل صاحبکم و ما غوى * و ما ینطق عن الهوى * ان هو الا وحى یوحى * علّمه شدید القوى».
مردم از حق برخوردارى از هدایت صحیح بهرهمند شدند خداوند با بیان آن که پیامبرش نه گمراه شده و نه بیراه مىرود ضمن کوشش براى آمادگى ذهنى مردم براى آیات بعدى این سوره، این حق را براى مردم به رسمیت مىشناسد که سخنان هدایت گرانى را بپذیرند که به آنها و عقل و دریافت صحیح آنها اطمینان کامل دارند. البته این موضوع در سال سوم با نزول سوره «الحاقه» پىگیرى شده است و خداوند آشکارا بیان کرده که اگر پیامبرش بخواهد بعضى از گفتارهاى خود را به جاى وحى الهى قرار دهد و به خداوند نسبت دهد رگ گردن او را خواهد زد «ولو تقوّل علینا بعض الاقاویل لاخذنا منه بالیمین ثم لقطعنا عنه الوتین» در این آیه خداوند از حق برخوردارى مردم از هدایت الهى ناب یاد کرده و نشان مىدهد که اگر پیامبرصلى الله علیه وآله وسلم است و اگر او در راه رسیدن وحى الهى به طور صحیح به مردم اخلال کند به خاطر محروم کردن آنها از حق اساسىشان که دریافت صحیح وحى الهى است کشته خواهد شد.
۱۶) حق مطالبه دلیل علمى
در همین سوره «نجم» از مردم مىخواهد تا در هنگام شنیدن مباحث اعتقادى مطالبه دلیل کنند آنگاه اعتقاد مشرکان را درباره جنسیت ملائکه، فاقد دلیل علمى مىداند: «انّ الذین لا یؤمنون بالآخره لیسمّون الملائکه تسمیه الانثى * و ما لهم به من علم ان یتبعون الا الظن و ان الظن لا یغنى من الحق شیئاً».
خداوند بسیار مصر است تا مردم حق خود را در پیروى عالمانه و پذیرش مبتنى بر دلایل علمى بدانند و آگاه باشند که گمان، هرگز حقنما نیست و این حق آنهاست که به ویژه در مسایل اعتقادى از دلایل علمى برخوردار باشند.
۱۷) حق برخوردارى همه مردم زمین از عدالت و صلاح
در ادامه این سوره «نجم» آیات زیر نازل شده است: «و انه اهلک عاداً الاولى * و ثمود فما ابقى * و قوم نوح من قبل انهم کانوا هم اظلم و اطغى».
زمین به عنوان مسکن مردم بسیار مورد توجه خداوند بوده است و اصلاح و افساد در آن از آن جا که در زندگى عمومى مردم مؤثر است بسیار حساس مىباشد. در نگاه خداوند، ادامه حیات اقوام و ملتهاى گوناگون تا مادامى که در زمین ممکن است، نباید با فساد در زمین به خطر افتد.
پس از سوره نجم در سوره فجر که پانزدهمین سوره سال دوم است موارد فوق بیشتر مورد تأیید قرار گرفته است:
«الم ترکیف فعل ربک بعاد * ارم ذات العماد * التى لم یخلق مثلها فىالبلاد * و ثمود الذین جابوالصخر بالواد * و فرعون ذىالاوتاد * الذین طغوا فىالبلاد * فصب علیهم ربک سوط عذاب»
قوم عاد و ثمود و آل فرعون در مصر به همین دلیل هلاک شدند آنان حیات عمومى مردم را در عصر خود به مخاطره افکنده و بزرگترین حق عامه مردم را نادیده گرفته بودند.
۱۸) حق برخوردارى از آزادى در دین و مناسک دینى
در نوزدهمین و آخرین سوره نازل شده در سال دوم بعثت خداوند از مهمترین حق انسان پس از حقوق اولیه زندگى که برخوردارى از دین شخصى باشد یاد کرده است: «قل یا ایهاالکافرون * لااعبد ما تعبدون * ولا انتم عابدون ما اعبد * و لا انا عابد ما عبدّتم و لا انتم عابدون ما اعبد * لکم دینکم ولى دین» نیاز انسان به معنویت و گرایش طبیعى او به دین از حقوق شخصى اوست خداوند ضمن اعلام حق برخوردارى افراد از دین شخصى و انتخابى خود به جمع اعلام مىکند که عقیده و دین خود را بر فرد تحمیل نکنند.
سال سوم بعثت
در این سال، بیست و نه سوره کامل و ناقص نازل شدند که عبارتند از:
باقىمانده آیات علق/ غاشیه/ قیامت/ تین/ واقعه/ رحمن/ اعلى/ فاتحه/ عادیات/ حاقه/ نازعات/ تبت/ فلق/ بلد/ تکاثر/ فیل/ قلم/ فجر/ زلزال/ طارق/ نجم/ قارعه/ صافات/ انفطار/ معارج/ مطففین/ دخان/ مؤمنون/ شعراء.
به دنبال دفاع از حق آزادى در دین و مناسک دینى براى افراد در پایان سال دوم، در آغاز سال سوم بعثت خداوند با نزول آیهاى در سوره علق: «أرأیت الذى ینهى * عبداً اذا صلى» به نکوهش کسانى پرداخته که از عبادت دینى دیگران جلوگیرى مىکنند و به این ترتیب از حق برگزارى آداب و رسوم دینى شخصى حمایت مىکنند.
در ادامه حقوق دینى پیشین خداوند با نزول آیه «فذکّر انما انت مذکّر * لیست علیهم بمصیطر» از حق انتخاب انسان و لو در برابر پیامبران الهى دفاع کرده پیامبرصلى الله علیه وآله وسلم را واسطه فیض الهى مىداند واو را در رتبه تذکر دهنده، قرار مىدهد و رسماً اعلام مىکند او هیچ تسلطى بر مردم ندارد. به دیگر عبارت مردم با وجود پیامبران الهى حق انتخاب طبیعى خود را از دست نخواهند داد.
۱۹) حق برخوردارى مردم از عدالت عمومى در بهرهورى
با نزول ششمین سوره (رحمان) در سال سوم بعثت حق برخوردارى مردم از عدالت عمومى نیز به رسمیت شناخته شد با آیه «الا تطغوا فى المیزان» وآیه «واقیموا الوزن بالقسط و لاتخسروا المیزان» بر حق عدالت اقتصادى و با آیه «والارض وضعها للانام» نیز بر حق عمومى همه مردم در بهرهورى از زمین و عواید آن تأکید دارد.
چنان که با نزول سوره« مطففین» در همین سال، (کمفروشان) – گروهى که حق عمومى مردم را در بهرهورى از عدالت اقتصادى به خطر مىاندازند – را تهدید کرده است «ویل للمطفّفین * الذین اذا اکتالوا على الناس یستوفون * واذا کالوهم او وزنوهم یخسرون».
20) حق برخوردارى اهل قلم ونوشتههاىشان از احترام
در هفدهمین سوره «قلم» خداوند با نزول این آیه «والقلم و ما یسطرون» و سوگند خوردن به قلم و نوشتهها از استحقاق آنها براى احترام عمومى یاد مىکند. این حق بهسان بسیارى از حقوق پیش گفته شده در زندگى عمومى مردم شبه جزیره شناخته شده نبود زیرا زندگى آنها بدون نیاز به قلم مىگذشت اما خداوند پیشاپیش جامعه نومسلمان را گامى به جلو برده و از حرمت قلم در آینده نه چندان دور سخن گفته است.
۲۱) حق مردم در برخوردارى از مصلحان
در سوره «شعرا» به این آیات مىرسیم که «ولا تطیعوا امرالمسرفین * الذین یفسدون فىالارض و لایصلحون».
خداوند از اصلاح و افساد در زمین یاد کرده واولى را باطل و دومى را مجاز اعلام مىکند اصلاح در زمین حق مردم است چنان که افساد در آن ناحق است و بسیارى از گروهها به دلیل افساد در زمین باید مطرود شوند زیرا حق عمومى مردم را رعایت نمىکنند.
۲۲) حق برخوردارى مردم از ارزش واقعى کالاهاى خود
در ادامه آیات این سوره چنین آمده که: «ولاتبخسوا الناس اشیاءهم ولا تعثوا فى الارض مفسدین»
در این جا خداوند حق اقتصادى مردم را مشخصتر کرده و یکى از مصادیق ظلم به آنها را کم ارزش کردن اموال و دارایىهاى آنها و نپرداختن قیمت واقعى آنها مىداند.
با بررسى گذراى آیات نازل شده در سه ساله نخست دعوت این نکتهها آشکارتر مىشود:
۱٫ نظام حقوقى تازه اسلامى بعضى از آنها درگذشته وجود داشته و بسیارى از آنها با دقتهاى تازه و ظرافتهاى فراوان براى نخستین بار در جامعه عرب جاهلى مطرح گردیده است.
۲٫ مردم نومسلمان به سبب آشنایى با این حقوق شناخت تازهاى از شخصیت انسانى خود پیدا کرده و به دلیل گیرایىهاى فراوان این هویت تازه و پاسخگویى آن به نیازهاى فراوان روحى و معنوى و مادى و انسانى مورد پذیرش قرار گرفته و عامل اصلى مقاومت آنها در برابر ارزشهاى جامعه جاهلى مىگردد.
۳٫ ارزشهاى تازه در قلمروهاى گوناگونى چون رابطه انسان با خود، رابطه او با طبیعت، رابطه او با دیگر مردم و رابطه او با خداوند، نظام حقوقى تازهاى ایجاد کرده است.
۴٫ اصل برداشتهاى مطرح شده از آیات قرآنى بر این پیش فرض مبتنى است که اصلىترین مراد شارع ایجاد نظام حقوقى مناسب در ذهن و جامعه براى تسهیل شرایط هدایت عمومى به سوى خداوند است.
۵٫ همچنین با بررسى این آیات مىتوان معیارى روشن در موضوع تقدم حق بر تکلیف در دعوت اسلامى به دست آورد.
پی نوشت :
۱ – تاریخ اسلام، دکتر فیاض، ص ۲۴٫
۲ – فرهنگ آفتاب، ذیل واژه یتیم).
منبع:
http://www.shareh.com/persian/magazine/pazhuhesh_q/45/05.htm

