ستار خالدیان/ پیامدهای انقطاع فرهنگ و معماری؛
تأثیرگذاری بافت شهری و معماری بیمحتوا بر فرهنگ جامعه
تا قبل از پیدایش معماری مدرن، هر تمدن یا ملتی، معماری خاصی را ارائه داده است اما تحولات و دگرگونیهایی که امروزه در معنا و مفهوم معماری رخ داده، تابعی از سیر تحولات فکری تمدن معاصر است که با علم تجربهگرا و تفکر راسیونالیست مدرن رایج، جنبهی معنوی و روحانی حیات انسان و اصولاً وجه معنوی عالم وجود را انکار میکند.
گروه فرهنگیاجتماعی برهان/ ستار خالدیان؛ معماری به عنوان بستر اتفاق زندگی بشر یکی از تأثیرگذارترین هنرها در جهت نمایاندن فرهنگ عامه و الگوهای ساختاری آن در هر دوره است و این امر باعث انعکاس کلیتی قابل بررسی و قضاوت از فرهنگ، تفکر و ناخودآگاه ملی، در معماری میشود. این قضاوت از طرف استفادهکنندگان محیط و نیز سایر ادوار تاریخی و فرهنگی نیز واقع میشود. از طرفی، هنگامی که جامعه همواره فضایی آشنا را تجربه کند، زمینهساز خودباوری ملی و شکوفایی بیشتر افراد خواهد شد. یادمان باشد معماری ملی بر اساس اندیشهی فرهنگی جامعهی خود طوری شکل میگیرد که افراد در فضایی آشنا، به خودباوری ملی دست یابند. از طرفی همین معماری تشکیلدهندهی فرهنگی است که در آن افراد بتوانند در بالندگی فرهنگی و پیشرفت آن نقش داشته باشند.
حال آیا معماری ملی کشور ما همگام و همسو با فرهنگ جامعهمان است؟ و آیا این معماری معاصر در کشور ما فرهنگی اصیل و متناسب با روح و روان ما ایرانیان را رقم خواهد زد؟ در این مقاله برآنیم تأثیرگذاری و تأثیرپذیری معماری و شهرسازی را از فرهنگ جامعه و برعکس، تأثیر آن در روند توسعهی فرهنگ شهروندان را بررسی کنیم. گسست تاریخی روزگار معاصر از سیر تکامل دستاوردهای پیشینیان معماری، موجب پیدایش فضایی ناخوانا در شهرهای معاصر شده است. این ناخوانایی تا جایی پیش رفته است که دیگر نمیتوان رابطهای منطقی با معماری گذشته برقرار کرد. گویی شاهکارهای معماری ایرانی در جای دیگری ساخته شده یا به وسیلهی افرادی غیرایرانی برپا گشته است که تا این حد با معماری معاصر ما متضاد و بیگانه مینماید.
از سوی دیگر، گویی زبان طراحی این بناها برای ما غیرقابل درک است و باعث شده است معماری معاصر ما تا این درجه از شکوه و سازماندهی میراثهای جاودان پدرانمان بیبهره بماند. پس از گذشت روزگار استیلای فرهنگ مدرن و رخوت هنرمندان ایرانی، فضایی جدید در عرصهی هنری ترسیم شده است که هنرمندان در جهت بازیابی هویت اسلامیملی خویش، میکوشند تا به کمک آن، روزگار شکوه و عظمت خویش را از نو برپا سازند. هویت ملی در عصر حاضر، به مسئلهای حیاتی برای ملتها تبدیل شده است. مرزهای سیاسی به تنهایی نمیتواند ضامن حیات یک ملت باشد. در پی آن، در عصر ارتباطات، جهت حفظ هویت ملی، عوامل مختلفی دخیل است که سویهی فرهنگی یکی از مهمترین آنهاست. در این میان، معماری جلوهگاه فرهنگی یک ملت است که با تمامی ابعاد زندگی آدمی درآمیخته است و بر آن تأثیر عمیق میگذارد.[1]
معماری نتیجه و حاصل فرهنگ جامعه است. نگاهی اجمالی به تاریخ معماری ایران و سایر تمدنهای جهان نشان میدهد که هیچ اثر بزرگ معماری وجود ندارد که بر اساس اندیشه و جهانبینی پدید نیامده باشد. به این ترتیب، میتوان گفت که هر تمدن یا قومی در دوران مختلف، معماری خاصی را منطبق با فرهنگ خود ارائه میدهد. آنچه واضح است این است که معماران گذشته، که هماکنون بناهای آنها را ساختمانهایی باهویت میدانیم، هرگز ابتدا هویت جامعهی خود را جستوجو نکردهاند تا بر اساس آن و برای آن معماری کنند. آنها با هویت اجتماعی و دینی خویش زندگی میکردند و ناگزیر این هویت در اثر آنها نیز جاری و جاودانه است. بنابراین گمشدهی ما جای دیگری است تا به یک معماری ملی و با هویت فرهنگی دست یابیم.[2]
هر بنا یا شهری تنها به میزانی زنده است که به راه بیزمان ملتزم باشد؛ راهی بیزمان که بر گسترهای فرهنگی و اجتماعی، خود را مینمایاند تا با تکرار الگوهایی ویژه از رویدادها در مکانی خاص، عنصری هویتبخش در ساختار مکانی و زمانی باشد. تردیدی نیست که معماری و شهرسازی اصیل ایرانی بر پایبست ارزشهایی استوار است که هنوز پس از گذشت سالیان متمادی میتواند چنان بر دل نشیند که روح و روان آدمی را مرهمی باشد و علاوه بر پاسخگویی به جنبههای عملکردی، سراچهی دل را آذینی دوباره بخشد؛ فضایی که به قول «هولدرلین» انسان در آن شاعرانه میزید.
فضای سنتی معماری و شهرسازی شهرهای ایرانی واجد ارزشهایی است که ریشه در فرهنگ غنی ایرانی دارد و در گسترهای چندهزارساله ما را به این فکر وامیدارد که این راه بیزمان ساختن با کدامین تساهل و تسامح رنگ باخته است؛ راهی بیزمان که به قول الکساندر، نظم را از خود ما برمیآورد و اگر ما بگذاریم، خود روی میدهد. انقطاع فرهنگی، شک فرهنگی و ازخودبیگانگی فرهنگی واژگانی است که در ساختار فرهنگی قابل شهود است و در معماری به وفور به چشم میخورد. در هر صورت، در بیهویتی نماهای معماری امروز، تردیدی نیست و بایستی بر ارزشآفرینی فرهنگی در معماری و ساختار شهری همت گمارد. تکامل این ارزشها، میتواند هویتبخش معماری ایران به شمار رود، هویتی که از تکرار مستمر الگوهای خاص از رویدادها در مکانی خاص ناشی میشود.
بر این اساس، التفات به این امر اهمیت دارد که میبایستی با رویکردی استراتژیک و در چشماندازی بلندمدت، به بازساخت فرهنگی و هویتی در فضا و نماهای شهری همت گمارد و در بستر تعاون و همکاری عمومی میان نهادهای فرهنگی و شهرسازی، این مهم را ممکن گردانید. تلاش این چشمانداز استراتژیک باید بر این باشد که با شناسایی ضعفها و ادراک قوتها راهی را فراهم آورد که تهدیدهای امروز در ساختار ارزشی معماری و شهرسازی را به فرصتهایی تبدیل کند که ماترکی شایسته از نما و فضای شهری را برای آیندگان رقم زند. شاید بتوان گفت در دنیای مدرن، معماری دیگر با مکان، زمان و فرهنگ جامعه ارتباط ندارد و بیشتر بازخورد تفکر فلسفی و روشنفکری عدهای خاص و جدا از جامعه است. لوکوربوزیه، به عنوان یکی از اصلیترین پیشکسوتان معماری مدرن، میگوید تمام انسانها اندامهای مشابه و با عملکرد یکسان دارند. تمام انسانها نیازهای همسان دارند. قراردادهای اجتماعی که طی سالیان به وجود آمدهاند، استانداردهای طبقات اجتماعی را تثبیت کردهاند. عملکردها و نیازها، محصولات استانداردشدهای را تولید میکند… من یک ساختمان واحد را برای همهی ملل و همهی آبوهواها پیشنهاد میکنم.[3]
باید گفت اینچنین تفکراتی اندیشهی معماری را از فرهنگ جدا کرده است. عدم ارتباط معماری با جغرافیا و فرهنگ، انسان را از محیط دور میسازد و علاوه بر از بین بردن آداب و رسوم، هماهنگی با محیط را نابود میکند. اگر معماری در تمام اقلیمها یکسان باشد، معماری پایدار همساز با محیط از بین میرود؛ امری که در معماری بومی به خوبی مشهود بود. معماران گذشتهی ما انسانهایی چندبُعدی بودند. به عقیدهی آنها، یک معمار سنتی خوب کسی است که از همهی دانش خود در جهت ایجاد بنایی که شایستهی زندگی یا انسانها باشد استفاده کند.[4] هنرمندان معمار در گذشته همواره به این نکته توجه داشتند که معماری و ساختمانسازی باید مطابق با هویت و اصالت و سنتهای دینی و غنی ایرانزمین باشد که دربرگیرندهی تمام این ابعاد است. اما ساختمانهای امروز اغلب بدون توجه به انسان و نیازهای معنوی وی، بیشتر به دنبال خودنماییاند.
مفهوم هویت و فرهنگ در معماری و شهرسازی
ششمین کنفرانس اجماع و پژوهش در شکلیابی هویت (SRIF، 1999) گفتمانی در معنایابی برای هویت را در بر گرفت تا امکان ارائهی تعاریف مناسبی را فراهم کند؛ ولی نتوانست به یکپارچگی در معنایابی و مفهوم واژگان هویت منجر شود. ربر (1985) هویت را مفهومی ذهنی و انگاشتی فردی میداند که فرد خویشتن را با آن میانگارد یا تلاش میکند تا خود را آن گونه جلوه دهد. هویت را شاکلهای ذهنی و روانشناختی میداند که بر نحوهی رفتار انسان اثر میگذارد و با تغییر زمینهی اجتماعی، دچار دگرگونی میشود.[5]
بر این اساس است که شهر بیهویت، انسانهای بیهویت به وجود میآورد و تنها از رویکرد شهرسازی نمیتوان بازخوانی مفهوم هویت را در ساختار شهر ممکن کرد؛ چرا که عملکرد شهرسازی به عنوان یک تسهیلکننده نمیتواند بهوجودآورندهی شاکلهای باشد که محلات شهری را شکل میدهد. این امر به آن دلیل است که زیربنایی که میبایست روبنا در آن ساخته شود وجود ندارد و محلات شهری به صورت کالبدی شکل میگیرند و در حقیقت یک جسم هستند و روح در آنها وجود ندارد.
مارشال (1992) ناهماهنگی در تعاریف هویت را از آن رو میداند که هویت دارای سازوارهای است که دارای اجزای متعدد است و به این دلیل تبیین دقیق هویت و همگونی میان تعاریف دچار چالشی فراگیر میشود. بر این اساس، تجربهی گرانقدر شهرسازی سنتی و غنی ایرانی بایستی مورد استفاده قرار گیرد و باید به جای دنبال راهحل بودن، نمونههایی را به کار بست که راهکارها در آن موجود است که چیزی جز معماری و شهرسازی سنتی و اصیل ایرانی نخواهد بود. بنابراین عاقلانه به نظر میرسد به جای گم شدن در وادی انگارهها و خیالها، که شاید پاسخ مطلوب نباشد، به غنای فرهنگی در معماری و شهرسازی اسلامی و ایرانی پرداخت و با شناسایی جدید و شاید مبتنی بر اجتهاد از متن شهرسازی کهن، راهکارهای مداخلهی مطلوب را ارائه کرد.
این راهکارها خود را در مفهوم محلات شهری نشان میدهند و نقش آنها در هویت فرهنگی در ساختارهای اجتماعی جلوه پیدا میکند. اریکسون (1965) نیز کارکرد هویت را ایجاد هماهنگی میان تصور فرد از خویشتن، به عنوان فردی بینظیر و دارای ثبات در رویارویی با دیگران میداند. کلاپ (1969) نیز به این نکته اشاره دارد که هویت تمامی آنچه را در بر میگیرد که در گذر زمان و به صورت معتبر و خودبسنده به فرد انتساب داده میشود و در این مضمون است که یک محلهی شهری با محلهی شهری دیگر، دارای تمایز و تفاوت میشود. واترمن (1982) با بهرهگیری از پژوهشهای آدامز و فیچ (1986) و مونر و آدامز (1977) به مراحل تحول هویت اشاره میکند که در حال چرخش و دگردیسی در مراحل هویتی سردرگم، زودهنگام و مهلتخواه است.
معماری و فرهنگ
فرهنگ را نیز میتوان مجموعهای پیچیده از دانشها، باورها، هنرها و آداب و رسوم یک جامعه دانست که مبتنی بر ارزشهایی است که گروهی به آن پایبندی دارند و در ساختار اجتماعی از آن پیروی میکنند.[6] هویت نظامهایی نمادین از گنجینههایی شناختی از یک اجتماع است که به دست نسلهای پیشین استوار میشود و امروز را در دسترس فردی از آن اجتماع قرار میدهد.[7] نکتهی قابل تعمق در این مفهوم این است که امروزه به فرد اجازه داده نمیشود که تعریف اجتماعی خویش را انجام دهد و تعریف مردمشناسانه نیز صورت نگرفته است. در شهر امروز دیگر این تمایز و تفاوت معنادار بین شهر دیده نمیشود و تمامی ساختار شهر دارای نوعی کسالت همسانی و همگونی است؛ گویی دیگر هویت مشخص و متمایزی دیده نمیشود. معماری را بایستی ماکتی از تاریخ و گذشته دانست که نمایانگر فرهنگ و ساخت اجتماعی یک قوم، فرهنگ یا نژاد خاص است که در بستری کالبدیفضایی خود را مینمایاند.
این مهم با ذکر این نکته ادراک میشود که با حرکت در فضاهای سنتی ابنیه و شهرسازی اسلامیایرانی شوری غیرقابل وصف به انسان دست میدهد که در قالب شادابی و سرزندگی فضایی، خود را مینمایاند و به تعبیر لینچ، سیمای شهر را رقم میزند که به دیده میآید، به ذهن سپرده میشود و سبب شادی و انبساط خاطر میگردد. بر این اساس است که هویت معماری و شهرسازی را همان ارزشهایی رقم میزند که تنها در بستر ابنیه و شهرسازی سنتی ادراک میشود؛ چرا که معماری یا ساختار شهری به آن دلیل شکل میگیرد که ارزشها را در خویش بپروراند و صورتی کالبدی برای آنها متصور شود که اگر چنین نبود و معماری سنتی ایرانی فاقد ارزش مینمود، معماری ابنیهی تاریخی چیزی بیش از مشتی خشت و خاک نمینمود. این نکته بر این دلالت دارد که معماری و خاصه شهرسازی، دارای رسالتی است تا ارزشهای کهن دینی و فرهنگی را در ذات خویش پاس دارد و بر این اساس، عنصری هویتبخش در ساختار فرهنگی شمرده شود. این مهم جز از طریق نگاه همزمان به تهدیدهای ساختار موجود و تبدیل آن به فرصتهای آتی ممکن نخواهد شد.[8]
تأثیر هویت فرهنگی بر معماری
فضاهای معماری، بدون شناخت فرهنگ سازندهی آن، فهم نمیشود و هر آنچه از این فرهنگ برمیخیزد، پس از گذر کردن از تدبیرها و شگردها، فنها و ابداعها، چه در حیطهی جوابگویی به کاربردها و چه در تطبیق حجمها و سطحها، مادی میشود؛ مادهای که به دست انسان و به دلخواه انسان و برای انسان کار شده است.[9] به این ترتیب میتوان گفت که تا قبل از پیدایش معماری مدرن، هر تمدن یا ملتی، معماری خاصی را ارائه داده است. به طور مثال، میتوان به مکتب اصفهان در معماری و شهرسازی اشاره کرد که بر اساس اندیشهی روشن فلسفی برگرفته از مذهب تشیع پدید آمده است. تحولات و دگرگونیهایی که در معنا و مفهوم معماری رخ داده، تابعی از سیر تحولات فکری تمدن معاصر است که با علم تجربهگرا و تفکر راسیونالیست مدرن رایج، جنبهی معنوی و روحانی حیات انسان و اصولاً وجه معنوی عالم وجود را انکار میکند. در مقولهی معماری، مدرنیته با شعار پیشرفت و توسعه، چنان خویش را به جامعهی بشری تحمیل میکند که جوامع، به خصوص جوامع عقبمانده از نظر صنعت، که هویت و اعتبار خویش را در همسان شدن ظاهری با غرب جستوجو میکنند، سعی در تکرار و تقلید الگوهای معماری بیگانه مینمایند؛ الگوهایی که به ناچار شیوهی زیست آنها را نیز دگرگون خواهد کرد.[10] به این ترتیب، به تدریج نقش عناصر فرهنگی در هویتیابی کالبد زندگی کمرنگ شده و این تهدید در تمام زمینههای فرهنگی جامعهی انسانی بروز کرده است.
معماری معاصر و عدم انطباق با فرهنگ اجتماعی
از آنجا که پرداختن به معماری معاصر ایران برای جستاری بر یک تقسیمبندی، نیازمند اندیشهای انتقادی در زمینهی مفاهیم و مؤلفههای تأثیرگذار بر شکلگیری این مفاهیم است، میبایست با شناخت زوایای پنهان آثار معماری، آن هم در رویکرد نقد مشخص، امکانی را برای تقسیمبندی یا معادلیابی در معماری ایران در انطباق با معماری معاصر جهان فراهم کرد. در عین حال، باید اشاره کرد که در جریان این رویکرد انتقادی است که فراشُد ارتباطی بین اثر معماری به عنوان مدلول و طراح معمار به مثابهی دال، میتواند گونهای از تحلیل و استنتاج هنری را به وجود آورد[11] و بر این اساس است که نمیتوان نقش منتقد را در رویهی ارزیابی نادیده گرفت؛ چنان که ناخواسته دیدگاه و انگارههای فردی نیز در تقسیمبندی آثار معماری تأثیرگذار میشود.
از سویی دیگر، دستور زبان متفاوت در نقد معماری و خاصه معماری معاصر، که سرشار از متغیرهای درونی و متأثرهای بیرونی و تناقضات برهمکنش آنهاست، میطلبد تا پیش از ورود به ساحت نقد یا تحلیل و ارزیابی انتقادی، نحوه و نوع نگرش به اثر معماری تعیین شود که این امر در معماری معاصر ایران، به دلیل گوناگونی سبکی یا نحلههای فکری یا خوانشهای ایرانی از جریان معاصر، مانند مدرنیسم یا پستمدرنیسم و دیکانستراکشن، دچار چالش میشود.
علاوه بر این، با نگاهی به تاریخ معماری معاصر ایران و برهمکنش آن با جریانات تجدد و فراتجدد، میتوان دریافت که تأثیر این جریانها در معماری، به طور کامل در انطباق با یک دورهی تاریخی ویژه روی نمیدهد؛ چنان که تجدد و فراتجدد را به قول اندیشهی برخی شارحان آنها، نمیتواند پایانیافته دانست. با این دیدگاه، ارزیابی معماری معاصر ایران یادآور این نکته نیز میشود که معماری ایران همانند دیگر شرایط اجتماعی یا مقتضیات فرهنگی، به طور کامل منطبق بر این جریانها نمیشود؛ چنان که مدرنیسم ایرانی (اگر بتوان چنین واژهای را متصور شد) تنها جریانی رویهای و بدون زیرساخت مدرنیتهی فرهنگی، شکل میگیرد و علاوه بر آن باید توجه داشت که در غرب ابتدا میل به نووارگی (مدرنیته) به عنوان یک زیربنا با زمینههای فرهنگی و اجتماعی شکل میگیرد و سپس نوگرایی (مدرنیسم) را میتوان تجربه کرد که در نهایت به نوپردازی (مدرنیزاسیون) منتهی میشود.
از سویی دیگر، پستمدرنیسم غربی را پسامد اندیشهی انتقادی بر مدرنیسم میدانند؛ در حالی که در ایران حتی نمیتوان تعریفی آشکار از فراشُدهای موجود و پیشامدهای آن در شرایط فرهنگی و اجتماعی مشاهده کرد. شاید به این دلیل باشد که معماران ایرانی به گونهای خوانش از جریانات اجتماعی و فرهنگی مدرن و پستمدرن دست میزنند و به صورت خواسته یا ناخواسته، در چارچوب فکری خویش آثاری را خلق میکنند که نمیتواند تنها وابسته به یک سبک یا جریان فکری و اجتماعی باشد یا سعی در همگونسازی و انطباق آنها بر اساس موازین و معیارهای معماری ایرانی یا تجدید هویت ایرانی در معماری داشته باشد که نمونهی آن در آثار معماری «اردلان» و «دیبا» قابل شهود است.
راست است که هر اثر معماری باید در شرایط خاص زمانی و بر اساس مؤلفه و مقتضیات تاریخی مورد نقد قرار گیرد و نمیتوان نسخهای جامع و مانع برای تقسیمبندی معماری معاصر پیچید. این امر با نگاهی محتواییساختاری به معماری ایران، بیشتر خود را نشان میدهد؛ چرا که هنگامی که مدرنیتهی فرهنگی به مثابهی یک زیرساخت امکان وجود نمییابد، نمیتوان به یقین مدرنیسم را در ساختار هنری یا فرهنگی جامعه جستوجو کرد؛ چنان که آثار کامران دیبا نوعی گذشتهگرایی و منطقهگرایی دارد و به صرف این دو کاربست، نمیتواند به یقین در قالب یک جریان معماری محدود شود.
در هر صورت، هر برههی تاریخی به فراخور زمان خویش تأثیراتی بر معماری و میزان «اندیشیدگی معماران» میگذارد و این تأثیرات و آشنایی با تحولات رایج معماری دنیا را نمیتوان در خلق آثار معماری ایشان نادیده گرفت. دوران گذار از تجدد به فراتجدد چالش گاه ارزیابی و تقسیمبندی معماری ایران به شمار میرود؛ به گونهای که معماری مدرن متأخر با ادغام در شاخصههای بومی و منطقهای، گونهای معماری مدرن متأثر از شاخصههای اقلیمی و بومی را به وجود میآورد که نمونهی آن در معماری ساختمان هتل استقلال (هیلتون قبلی) و وزارت کار در خیابان آزادی قابل شهود است و تعیین دقیق آنها در یک جریان دشوار مینماید.
بر این اساس، دههی شصت شمسی به بعد را میتوان دوران ظهور آشکار معماری پستمدرن دانست که به تبع شرایط فرهنگی و سیاسی، جلوهی آشکارتری از شاخصها و معیارهای معماری فراتجدد را دارد؛ هرچند که نمونههای بارزی از نوعی قرائت از معماری پستمدرن نیز در آثار معماری این دوره دیده میشود. در دوران بعد از انقلاب نیز جدای از آثار معدود و در عین حال قابل ذکری از معماران صاحبنام ایرانی، آثار معماری رایج در ساختار شهری، گونهای از معماری بیارزش و سرشار از آلگوری و فاقد معیارها و شاخصههای زیباشناختی، دیده میشود که التقاطگرایی و سردرگمی در آنها قابل مشاهده است و تنها گرتهبرداری مبتذل و ناکارآمدی از معماری دوران فراتجدد را شکل میدهد.
این دست سازهها با تأثیر مستقیم بر فرهنگ عامهی مردم، به نوعی سردرگمی در ساختار شهری و چالشهای ارزشی برای تعیین سبک و سیاق خوشایند افراد را به چالش میکشد؛ به طوری که افراد اجتماع با مناظری آشنا میشوند که نه تنها داخلی نیست، بلکه مناسب فرهنگ عامهی جامعه ایرانی که در آن درونگرایی و حفظ حریم خانواده به شدت رعایت میشود هم نیست. فضا به یکباره دگرگون میشود و سبکهای غربی و ناهمگون با شرایط دینی و فرهنگی در ایران به وجود میآید. بنابراین به دنبال این تغییرات در بلندمدت، بسیاری از اصولی که در معماری ایرانیاسلامی در طول زمان به کار برده میشد تا همچون حفاظی مطمئن از افراد و اجتماع مطابق آمیزههای دینی و اجتماعی محافظت کند، رخت برمیبندد و درونگرایی و گرایش به بناها و معماری غربی که تفاوتهای بنیادینی در پایهریزی و کالبد بنایی دارد پا به عرصه میگذارد. به این ترتیب، معماری جدید کمکم جایگزین معماری اصیل ایرانی میشود و به همراه وجوه مادی خود، چشمههایی از فرهنگ تساهل و آزادی خارج از محدودهی چهارچوبهای شناختهشدهی دینی و اجتماعی را به بار میآورد.
در پایان باید گفت طبق فرمودهی امام خامنهای، بحث هویت مهمترین چالش پیش روی معماری و شهرسازی کلانشهرهای ماست و برنامهریزی بلندمدت و پیگیری مجدانهی هویت ایرانی و اسلامی، بهترین راهکار در جهت حل این معضل است. نکتهی دیگر استفاده از تجارب و دستاوردهای پیشینیانمان در عرصهی معماری و شهرسازی است. یادمان باشد که در شناسایی و الگوبرداری از معماری و سبکهای هنری گذشته، نباید تنها به ظواهر کالبدی بنا بسنده شود، بلکه باید عوامل تأثیرگذار و حکمت و فلسفهی مستتر در آن را درک کرد و مورد استفاده قرار داد؛ زیرا استفاده از عناصر معماری دورههای گذشته و گرایشهای نوستالژیکگونه در جهت تولید معماری ملی، بدون توجه به زمینهی اجتماعی و فرهنگی تولید آنها، بیش از پیش ما را دچار سردرگمی و دوری از عصر حاضر ایران میکند.
موضوع قابل توجه دیگر اینکه معماری و شهرسازی نیز مثل سایر ساختههای انسان مقولاتی هستند که بدون توجه به مبانی جهانبینی و ارزشهای فرهنگی جامعه قابلیت تجلی مطلوب یا به عبارت دیگر، قابلیت ظرف حیات و فعالیت انسانهایی با عقاید خاص بودن را ندارند؛ اما جهان دنیاگرای معاصر تمرکز اصلی فعالیتهای خویش را بر جنبهی مادی حیات انسان متوجه نموده است و میتوان گفت که کفهی ترازوی متعادل انسانیت به نفع وجه مادی و دنیوی حیات سنگین شده است. این در حالی است که جنبههای معنوی زندگی نیز باید مورد توجه قرار گیرد. بایست دانست ریشههای بسیاری از معضلات دامنگیر بشر، حتی در زمینههای مادی، مثل بحران محیطزیست و فسادهای اجتماعی، ناآرامیها و آسیبها و ناهنجاریهای اجتماعی و امثال آن را باید در فقدان توجه کافی به معنویت و اخلاقیات جستوجو کرد. با ارائهی معیارهای برگرفته از جهانبینی و فرهنگ اسلامیایرانی، میتوان به الگویی ملی و بومی دست یافت. [12]
پس باید گفت میتوان حتی بدون نفی ارزشهای جامعه و بدون نفی هویت حاکم بر بافت جامعه، معیارها یا الگوهایی را به جامعه نشان داد. در صورتی که اگر برای تجلی ارزشهای بومی و ملی از معیار، ظرف، الگو و ارزشهای بیگانه استفاده شود (آنچنان که غالباً در شهرسازی و معماری اتفاق افتاده است)، نتیجهای که به دست میآید این است که تقابل این معیارها و الگوها با ارزشها و هنجارهای جامعه، به مرور ارزشهای بومی و ملی را کنار میزند و ارزشهایی که اصولاً بیگانه و غریب است جایگزین فرهنگ و هویت ایرانی و اسلامیمان میشود؛ اتفاقی که هماکنون در عرصهی معماری و شهرسازی معاصر شاهد آن هستیم.(*)

