«حقوق شهروندی در زندگی روزمره » در گفتوگو با مدیر کل حقوقی شهرداری تهران بررسی شد
ترمیم روابط مردم و حاکمیت با مدیریت یکپارچه شهری
«همچنین چگونگی حل مشکل زبالهها یا پسماند شهروندان در مورد آلودگی صوتی یا پرداخت حق شارژ باید قواعد مشخصی در آپارتمان وجود داشته باشد. وظیفه هر کس نسبت به همسایهها مشخص شود. اینها قواعد حقوقی و خارج از قواعد اخلاقی و قواعد اجتماعی هستند.»
وحیده کریمی، گروه حقوقوقضا- حقوق شهروندی در واقع، مجموعه حقوقی است که افراد به اعتبار موقعیت شهروندی خود دارا میشوند. به سخن دیگر حقوق شهروندی آن بخش از حقوق اساسی است که در قانون اساسی هر کشوری شکل «ملی» به خود میگیرد و فقط شامل حال شهروندان همان کشور خاص میشود. «قانون» در گفتوگو با دکترنادر نوروزی مدیر کل حقوقی شهرداری تهران و استاد دانشگاه به بررسی مصادیق حقوق شهروندی در زندگی روزمره افراد پرداخته است که از نظرتان میگذرد.
مصادیق حقوق شهروندی در زندگی روزمره افراد جامعه شامل چه مواردی میشود؟
در بیان مصادیق حقوق شهروندی در زندگی روزمره باید گفت، آسایش سکونت در شهر، ساخت و ساز، زندگی در کنار دیگر شهروندان و تمامی اموری که منافع افراد با هم تزاحم پیدا میکند، مثلا حق و حقوق افراد را در مورد زندگی آپارتماننشینی و تکالیفی که افراد نسبت به هم دارند. همچنین چگونگی حل مشکل زبالهها یا پسماند شهروندان در مورد آلودگی صوتی یا پرداخت حق شارژ باید قواعد مشخصی در آپارتمان وجود داشته باشد. وظیفه هر کس نسبت به همسایهها مشخص شود. اینها قواعد حقوقی و خارج از قواعد اخلاقی و قواعد اجتماعی هستند.
آیا به طور مشخص، قوانین لازم پیشبینی شده است؟
بله، قوانین وجود دارد. یک بخش میتواند در بحث حقوق شهروندی باشد که تکالیف افراد را نسبت به هم مشخص میکند. یک بخش هم حکومت در مقوله قانونگذاری وارد میشود که باید ایجاد ضمانتهای اجرایی لازم برای تحقق حقوق شهروندان در نظر بگیرد. در ساخت و ساز و قوانین حقوقی بر اساس قاعده تسلیط هر فردی که زمینی دارد حق ساخت و ساز را خواهد داشت اما این فرد باید تمامی قوانین مربوط به این عمل را رعایت کند. قاعده حقوقی که میگوید که شما مالک هستید و قادر هستید هر تصمیمی در رابطه با ملک خود بگیرید اما بر اساس حقوق شهروندی این حق مالکیت محدود میشود زیرا افراد باید در کنار هم زندگی سالم داشته باشند.
در بحث ساخت و ساز ، بارها شاهد بودیم فرد سازندهای با مجوزهای شهرداری و رعایت تمامی امور قانونی زمانی که تصمیم به ساخت میگیرد، بسیاری از مصالح ساختمانی را در پیادهرو رها میکند و باعث مزاحمت بسیار برای عابران میشود. آیا در اینگونه موارد حق فرد در تضاد با حقوق جامعه قرار نمیگیرد؟
متاسفانه در این موارد میان حقوق فرد و جامعه تضاد ایجاد میشود. بخشی از فضای عمومی به طور موقت تصاحب میشود که برای این کار باید مجوزهای لازم کسب شده باشد و ایمنی لازم هم پیشبینی شده باشد تا برای عابران مشکلی ایجاد نشود.
در رابطه با شغل افراد و این که بعضی مشاغل مزاحمت و سر و صدای بسیاری دارد وضع قوانین چگونه است؟
فعالیت و شغل افراد نباید مزاحمت، آلودگی صوتی یا مشکلی را برای دیگر افراد جامعه ایجاد کند. تمام قواعد و قوانینی که فعالیتهای افراد را تعریف میکنند و آزادیهای فردی را از بین میبرند و توسط حاکمیت اعمال میشوند به نوعی جزو حقوق شهروندی هستند.
نقش حاکمیت در تامین این آسایش عمومی چگونه است؟
اطلاقات عمومی در موضوع مالکیت به وسیله قوانین جمعی محدود میشود که محدودیتها برای تامین آسایش جامعه است و توسط حاکمیت اعمال میشوند. چون آسایش عمومی کار حکومت است. میآیند در حوزه حقوق شهروندی قوانین و ضمانت اجراها را تدوین میکند.
در این بین افراد برای احقاق حقوق شهروندی خود چه اقداماتی را میتوانند انجام دهند و آیا سازمان یا نهاد مشخصی برای احقاق این حقوق وجود دارد؟
حقوق افراد یا اجتماعی است یا فردی. این حقوق فردی یا حقوق فرد نسبت به حکومت است یا حقوق حکومت است نسبت به افراد در جامعه که حکومت باید آنها را رعایت کند. زمانی که فردی با شغل خود آلودگی صوتی ایجاد میکند افراد میتوانند معترض این قضیه باشند و از این موضوع شکایت کنند. گاهی هم یک نهاد یا دستگاه وظیفه خود را به طور صحیح انجام نداده است و حقوق افراد از این مورد تضییع شده است. افراد میتوانند برای تامین حقوق خود از این دستگاه شکایت کنند که شکایت علیه نظام اداری و دولت قابل پیگیری است. مانند آنچه که در ماجرای شهر ری اتفاق افتاد، دولت تصمیم به جدایی ری گرفت اما مردم با ارائه دادخواست و اعتراض خواستار لغو این تصمیم شدند زیرا معتقد بودند حق آنها تضییع شده است.
برای تحقق ایدهآلهای شهری در بحث حقوق شهروندی، آیا راهکار مناسبی وجود دارد؟
بله. طبیعتا راهکار وجود دارد. البته زمانی که مشکلاتی در طول زمان ایجاد شده باشد برای رفع آن مشکلات هم به زمان زیادی نیاز است. یعنی حل مسئله ترافیک یک روز به وجود نیامده و متعاقبا یکروزه هم از بین نمیرود. پس برای حل مشکل ترافیک نیازمند یک پروسه زمانی هستیم. این امر تنها کار حاکمیت نیست و باید این معضلات در تعامل میان مردم و حاکمیت رفع شود. نباید یکبعدی به مشکلات نگاه کرد. نکته بعدی چشمانداز برنامهریزی است. ما نمیتوانیم به نقطهای برسیم که در یک شهر آرمانی و بدون هر نوع آلودگی زندگی کنیم اما میتوانیم بگوییم که میخواهیم آلودگیها را کنترل کنیم بعد به تدریج کاهش دهیم تا برسیم به نقطه مطلوب. نقطه مطلوب هم نقطه آرمانی نیست بلکه نقطهای دستیافتنی است.
چقدر زمان برای رسیدن به این نقطه مطلوب نیاز است؟
تغییر فرهنگ، بعد تغییر رفتار مردم، تغییر ساخت خودروها، بهینهسازی سوخت یا تغییر تردد در شهر، هماهنگکردن سازمانهای درگیر در حوزه شهری و… ممکن است 10 یا 20 سال زمان لازم باشد برای رسیدن به این نقطه مطلوب. اگر ما در یک فضا و شرایط مقطعی بخواهیم مشکلات را حل کنیم موفق نخواهیم بود. مثلا در یک زمانی که هوا بسیار آلوده میشود، مطبوعات و رسانهها به طور گسترده به این موضوع میپردازند و بعد از رفع مشکل داستان به فراموشی سپرده میشود.
البته طی ماههای اخیر در همان زمانی که هوا بسیار آلوده شد بحثی مطرح شدکه دادستان به عنوان مدعیالعموم به قضیه ورود پیدا کند که این اتفاق نیفتاد.آیا مدعیالعموم در تحقق حقوق شهروندی میتواند تاثیرگذار باشد؟
دادستان تکالیف و وظایف مشخصی دارد. تکالیف دادستان یک بخش تکالیف قضایی است که مربوط میشود به تعقیب جرایم که باید امر خلافی رخ داده باشد و در نظام کیفری ما هم جرمانگاری شده باشد و شواهد و مدارک لازم برای این جرم وجود داشته باشد. حال یک فرد یا حتی یک جامعه از این امر متضرر شده باشد اما در بحثی مانند آلودگی هوا هم مقصر مشخصی وجود ندارد که علیه او اعلام جرم شود که ناشی از تعداد کثیر عوامل درگیر در این جرم است هم به طور مشخص قوانین منظمی در مورد عواملی که منجر به آلودگی هوا میشود وجود ندارد. بنابراین دادستان نمیتواند ورود پیدا کند زیرا نمیتواند علیه یک شخص یا سازمان مشخصی اقدام کند. تعقیب قضایی راهحل این قضیه نیست. باید مراجع بالاتر تصمیمی کامل و جامع بگیرند تا برای نمود خودروساز ماشینهایی مطابق استاندارد بسازد، نیروی انتظامی خودروهای مشکلدار را پلاک نکند. ناهماهنگیها بسیار آزاردهنده است، همه میدانند مترو در کاهش آلودگی هوا و حل معضل ترافیک بسیار تاثیرگذار است. دولت بودجه لازم را برای گسترش مترو را باید تامین کند اما این کار را انجام نمیدهد.
به همین دلیل باید نتیجه گرفت مردم در حاشیه قرار میگیرند و کمتر منافع مردم دیده میشود. در اینگونه موارد آیا نگاه حاکمیت در تضاد با منافع مردم قرار دارد؟
نگاه حاکمیت در جهت منافع مردم است و هم دولت و هم حاکمیت میخواهند مردم در آسایش و امنیت باشند. اما روشهایی که ما انتخاب میکنیم تعدد عناصری که ما داریم و ناهماهنگی ای که میان سازمانها و نهاد حل مشکلات و معضلات با دشواری انجام میشود. اگر مدیریت یکپارچه شهری داشتیم میگفتیم این شهر را بدهیم دست یک مدیریت واحد تا بتواند کنترل کند. در صورت نقض و تخلف هم میشد بازخواست کرد، ولی الان این گونه نیست. در عمل شهردار در تهران آموزش و پرورش، وزارت نیرو و سایر نهادها و سازمانها هم کار میکنند زمانی که ما یک تصمیم میگیریم و اجرا میکنیم، روز بعد سازمان دیگری آن را نقض میکند. بارها دیدهایم که یک خیابان آسفالت میشود و فردای آن روز وزارت نیرو میآید و روز بعد مخابرات و به کل چیزی از آسفالت باقی نمیماند. زیرا برنامه مشخص و یک متولی وجود ندارد.
در نهایت باید گفت که حقوق مردم دیده نمیشود و در بین این ناهماهنگیها متضرر اصلی مردم هستند، چگونه باید منافع مردم محقق شود؟
مشکل این است که ما به جای برنامهمحور بودن بخشمحور هستیم. هدف ما رضایت و آرامش و آسایش مردم است. اگر همه دور این هدف تمرکز میکردیم و برنامههای لازم و هماهنگ را برای رسیدن به این هدف مدنظر قرار میدادیم و اگر برنامه و نظارت خوبی داشتیم هرگز این مشکلات ایجاد نمیشد. یعنی مشکل مربوط به امروز نیست یک سابقه تاریخی وجود دارد که ما به اینجا رسیدهایم. از سالهای بسیار دور بسترهای لازم وجود نداشته است.
اما حق مردم فدای این ناهماهنگی شده، درست است؟
بله. همینطور است. تمرکزگرایی در شهر تهران باعث وجود مراکز برزگ علمی، فنی و سیاسی اقتصادی شده است. این تمرکزگرایی یک مسئله تمدنی در ایران است. هرچه از مرکز تهران به سمت مرزهای کشور دور می شویم این امکانات کاهش مییابد و اگر کسی بخواهد رشد کند و موفق شود باید خود به خود به مرکز یعنی تهران بیاید. تمرکززدایی به این معنا نیست که بگوییم کارمندها بروند به شهرهای دیگر، تمرکززدایی وقتی اتفاق میافتد که ما امکانات مملکت را بر اساس آماج سرزمینی تقسیم کنیم. اگر این کار را کردیم کسی نمیآید مهاجرت بکند ولی زمانی که در شهرهای کوچک امکان کار و پیشرفت نباشد مجبور هستند به مرکز مهاجرت کنند. اینجا تجمیع جمعیت و رشد قیمتها و معضلات متعددی اتفاق میافتد. هیچکس نمیتواند نسخه بپیچد که در یک سال یا 2 سال تمرکزگرایی را کاهش داد.
با این اوصاف چشمانداز اجرای حقوق شهروندی چگونه است؟
در مراکز علمی باید حقوق شهروندی را بشناسانیم. این کار نظری و تئوریک را بسط دهیم به مراکز اجرایی، در بخشهای مختلف حقوق شهروندی را تدوین کرده و اجرا کنیم. خلاها و نواقص را حذف کنیم. مرحله بعدی ترویج فرهنگی و اجتماعی حقوق شهروندی است. مردم باید بدانند چه حقوقی و تکالیفی دارند. هم حقوق خود را بشناسند و مطالبه کنند و هم وظایف خود را نسبت به شهر و دیگر شهروندان انجام دهند.
تاکید شما بر انجام تکالیف افراد بسیار زیاد است اما مردم در هرم تکالیف حقوق شهروندی جایگاه پایینی دارند و نمیتوان آنها را مسئول تحقق حقوق شهروندی دانست؟
ما عادت کردهایم وقتی که صحبت میکنیم هیچگاه مشکلات جامعه را نمیبینیم و میگوییم که این مردم خیلی خوب هستند. البته این ادعا درست است اما ما هر کدام وظایف و تکالیفی داریم که باید انجام بدهیم تا شهری عاری از هر نوع آلودگی داشته باشیم. اگر ما درست عمل کنیم در نگهداری فضای شهری، پسماند درست عمل کنیم اگر قوانین راهنمایی و رانندگی را به درستی رعایت کنیم مطمئنا بسیاری از مشکلات حل خواهد شد که این امر نیاز به فرهنگسازی دارد. یعنی ما روابطمان را با خودمان خوب کنیم بعد برویم سراغ ترمیم روابط با حاکمیت. مردم باید راه مطالبه حقوق خود را بدانند و مطالبه کنند. اما بعضی از مطالبات مردم درست نیست و نباید داشته باشند.
مانند چه مواردی؟
مثلا شما میخواهید ساختمان بسازید، شهرداری به شما 4 طبقه تراکم میدهد اما شما میخواهید 4 طبقه بسازید. این خلاف است پس در مرحله اول حق دیگران را هم باید ببینیم باید حقوق همسایگان و همشهری را هم رعایت کنیم. اگر اینها درست شد بعد میتوان مطالبه هم کرد. مرحله بعدی اجراست، وقتی کار تئوریک و بعد تدوین حقوق شهروندی کرده ایم باید اجرا کنیم. اجرا هم باید مشارکتی باشد، حاکمیت نمیتواند بدون کمک مردم حقوق شهروندی را اجرایی کند.
آیا منظور شما اجرای سیاست مشارکتی است؟
مفهوم سیاستهای مشارکتی یعنی تدابیری که عموما باید با کمک مردم انجام دهیم. موضوعی که در کشور ما به آن کم توجه میشود. اگر حاکمیت تعدادی از امور را به مردم واگذار کند مردم به خوبی از پس مسئولیت خود برخواهند آمد. مانند آنچه که در شهرداری انجام شد. ما بخشی از مسئولیتهای اجرایی را بر عهده خود مردم قرار دادیم و شورایاران محله را ایجاد کرده ایم. هم کارها بهتر انجام شده و هم هزینهها کم شده است. در دنیا هم مردم بخشی از هزینههای دولت را پرداخت میکنند برای آسایش و آرامش خودشان، الان نیروی انتظامی نفرات و امکانات محدودی دارد. اما با خصوصیسازی و مشارکت مردمی و همکاری با سازمانهای مردمنهاد میتوان امنیت را به صورت کامل برقرار کرد. یکی از ارکان مردمسالاری همین مشارکت مردم در انجام امور است. مردمسالاری فقط رفتن و رایدادن نیست. هیچکس با «ان.جی.او»ها مخالف نیست بلکه وجود این سازمانهای مردم نهاد بسیار لازم و ضروری است.
منبع:http://www.ghanoononline.ir/

