مهریه مطلوب

شهریور ۲۰, ۱۳۹۲ mo_hassani ۰ Comments

سیدمهدی موسوی کاشمری
از طرف خوانندگان محترم، پرسشهای متعددی در زمینه‏های مختلف می‏رسد. بخشی از این پرسشها مربوط به مشاوره خانواده و یا مشاوره پزشکی می‏باشد که در آن دو بخش پاسخ گفته می‏شود اما پاره‏ای پرسشها نیز چندان با فضای مشاوره تناسب ندارد و پاسخ خاص خود را می‏طلبد آنچه از این پس با عنوان «پرسش و پاسخ» می‏خوانید مربوط به این دسته از نامه‏های خوانندگان است که طبعا محدودیت صفحات، امکان پاسخگویی به همه پرسشهای رسیده را به ما نمی‏دهد و بیشتر به آن دسته از پرسشهایی پرداخته خواهد شد که کلی‏تر و عام‏تر باشد. همین ویژگی باعث می‏گردد پاسخها در قالب یک مقاله مستقل ارائه گردد. آرزو می‏کنیم این روش بتواند راهگشای برخی پرسشهای خوانندگان محترم باشد.
سؤال: مهریه متعادل یک زن از نظر اسلام در این زمان چقدر است؟

در خصوص اندازه مهر در قرآن و حدیث، حدّ مشخص واجبی بیان نشده است و حتی در باره نوع آن هم از ناحیه شرع، دستور خاصی نرسیده است، بلکه آن را به رضایت طرفین وا گذاشته‏اند. در حدیث معتبری از امام باقر علیه‏السلام آمده است: «الصّداق ما تراضیا علیه من قلیل او کثیر فهذا الصّداق». مهریه آن چیزی است که بر آن توافق شود، کم باشد یا زیاد.1
همچنان که گفتیم در مهر شی‏ء خاصی هم منظور نیست و حتی تعلیم دانش و یا فنی خاص می‏تواند در ازدواج به عنوان مهر واقع شود، ولی آنچه مورد تأکید است اصل آن است.
محمد بن‏مسلم از امام باقر علیه‏السلام نقل می‏کند: «زنی به حضور پیامبر گرامی صلی اللّه‏ علیه و آله رسید و عرض کرد: مرا به همسری کسی درآور. حضرت به حاضران فرمود: چه کسی مایل است با این زن ازدواج کند؟ مردی برخاست و گفت: ای رسول خدا! من حاضرم او را به همسری خود در آورم، او را به من تزویج کن. فرمود: چه چیزی به عنوان پیش‏کش به او می‏دهی؟ عرض کرد: چیزی ندارم به او بدهم. حضرت جواب منفی دادند. آن زن دوباره درخواست خود را تکرار کرد. رسول خدا ـ صلی اللّه‏ علیه و آله ـ نیز مجددا همان سخن را با اصحاب خود در میان گذاشتند. این بار هم غیر از آن مرد، کسی به آن خواسته پاسخ مثبت نداد. آن زن برای مرتبه سوم تقاضای خود را گفت، این دفعه پیامبر گرامی(ص) به آن شخص فرمودند: آیا چیزی از قرآن را خوب می‏دانی؟ عرض کرد: آری. حضرت فرمودند: من او را در مقابل تعلیم همان مقدار از قرآن به همسری تو درآوردم. آن را به او آموزش بده.»2
از دیدگاه دین تنها چیزهایی که در مالکیت شخص مسلمان وارد نمی‏شود، استثنا شده است.
امام خمینی می‏نویسند: «هر چیزی را که مسلمان آن را مالک شود می‏تواند به عنوان مهر قرار دهد و فرقی نمی‏کند که عین خارجی باشد یا و در ذمّه یا منفعت خانه و زمین زراعتی و حیوانی باشد و صحیح است که مهر را کار و خدمت خاصی، مانند تعلیم دانش و یا هر فن و کار حلالی، تعیین کرد. بلکه ظاهر این است که هر حق مالی که
مهر سنّتی است دیرین که اسلام آن را از پیرایه‏ها و ستمهایی که در قالب آن، بر ساحت زن روا می‏شد پاک کرد و آن را در انسانی‏ترین و احترام‏آمیزترین چهره آن عرضه کرد.
مانند حق تحجیر قابل نقل و انتقال باشد، می‏توان مهر همسر کرد. و این اندازه معینی ندارد، بلکه آنچه زوجین بر آن رضایت دهند چه کم و چه زیاد، صحیح است. البته باید آن مقدار کم نباشد که از مالیّت خارج شود. گرچه مستحب است که از مهرالسّنه نگذرد.»3
فلسفه مهر
مهر سنّتی است دیرین که اسلام آن را از پیرایه‏ها و ستمهایی که در قالب آن، بر ساحت زن روا می‏شد پاک کرد و آن را در انسانی‏ترین و احترام‏آمیزترین چهره آن عرضه کرد، تا زن در سایه آن شخصیت خویش را نگه دارد و خود را موجودی که مردِ نیازمند و طالب او، باید از خود مایه بگذارد تا به او دست یابد، معرفی کند و بدین وسیله از آن پایه‏ای بسازد برای تعدیل رفتار بعدی مرد، که او از همان ابتدا بفهمد ورود در این عرصه، تعهداتی طرفینی می‏طلبد و تنها در کامجویی مرد خلاصه نمی‏شود.
شخصی که با او پیمان زناشویی می‏بندد فردی است دارای شخصیت مستقل و مورد حمایت قانون‏گذار. مهر در حقیقت اهرمی است در دست زن تا در سایه آن بتواند در موارد بسیاری احترام و استقلال خویش را به مرد نشان دهد و او را از تعرض نسبت به حقوق خود باز دارد.
با مراجعه به کتابهای فقهی معلوم می‏شود همان گونه که زن می‏تواند مهر خود را بر ذمه مرد بگذارد، مجاز است آن را نقد قرار دهد. در این صورت به زن این اجازه داده شده که مهر خود را یکجا مطالبه کند و تا پرداخت آن از سوی شوهر می‏تواند از تمکین امتناع کند.1 و این نکته‏ای است بسیار مهم که نشانه جدیت و قاطع بودن قانون اسلام در دفاع از حقوق زن است.
در موردی هم که مرد آن را به ذمه می‏گیرد باید حتما در نظر داشته باشد آن را بپردازد.
در روایتی از حضرت صادق ـ علیه‏السلام ـ آمده است: «من أمهر مهرا ثم لا ینوی قضائه کان بمنزله السّارق». کسی که چیزی را مهر زنی کند، سپس قصد ادای آن را نداشته باشد، مانند دزد محسوب است.2
باز در حدیث دیگری از آن حضرت، چنین شخصی زناکار شمرده شده است.3
و نیز از همان حضرت روایت شده است: «إنّ الإمام یقضی عن المؤمنین الدّیون ما خلا مهور النّساء». امام مسلمین بدهیهای مؤمنان را ـ در جایی که مقتضی بداند ـ می‏پردازد، به جز مهرهای زنان را.4 و لذا مطابق این روایت، مهر زن چیزی است که از بیت‏المال قابل پرداخت نیست و باید از سوی خود شوهر و یا هر کس که از ناحیه او آن را متعهد شده است، ادا شود.
به نظر می‏رسد چنین تأکیدی با این لحن و توصیف و مشابه آن رمز و رازی دارد و موضوع بالاتر و فراتر از آن چیزی است که برخی تصور کرده‏اند و به جهت عدم شناخت حقیقت و فلسفه واقعی آن به اشتباه افتاده و آن را خرید و فروش دختر و امثال آن به حساب آورده‏اند. در خرید و
فروش، پول یا باید به پدر منتقل شود و یا به
مهر نگاهبان شخصیت و نشان‏دهنده استقلال مالی و حقوقی و انسانی زن در قبال مرد است.
ملک خود دختر وارد شود، در حالی که در مهریه اسلامی پدر حتی یک ریال از آن را مالک نمی‏شود و تمام آن متعلق به زن است و در صورت دوم مالکیت او بر مهر معنا ندارد، چون وقتی خود او به ملک شوهر در آمد آنچه دارد نیز باید ملک او باشد، گذشته از این احدی از مسلمانان در گذشته و حال چنین ادعایی نکرده است.
در هر صورت، مهر نگاهبان شخصیت و نشان‏دهنده استقلال مالی و حقوقی و انسانی زن در قبال مرد است. هدیه و پیش‏کشی است که در شروع زندگی مشترک از سوی مرد تقدیم می‏شود و علامتی از طلب و عشق و خواهش اوست. صداق از «صدق» گرفته شده که حقیقت و راز آن را می‏نمایاند، و آن اعلام راستی و صداقت در اقدام به ایجاد پیوند زناشویی
است و همین است که به آن جنبه قدسی می‏دهد و آن را از وادی حیوانیت محض خارج کرده و به آن مفهومی انسانی می‏بخشد. متأسفانه برخی بر اثر غفلت از فلسفه واقعی مهر، آن را به انحراف کشانده‏اند و بی‏آنکه بر زبان بیاورند، در عمل آن را به نوعی خرید و فروش تبدیل کرده‏اند. بر سر مقدار مهر با هم نزاع کرده و چانه می‏زنند. گاهی دختر به جهت مهریه سنگینش سالها در خانه می‏ماند. گاهی پدر میزان تحصیل، هنرمندی و یا سایر کمالات او را بهانه سنگینی مهر دختر خود قرار می‏دهد، او توجه ندارد که سابقا نیز در بازار برده‏فروشان کنیزانی که نوشتن بلد بودند و یا هنر و مهارتی داشتند، دارای قیمت سنگین‏تر بودند و یا هر متاعی که خریدار بیشتر داشته باشد بهایش هم در بازار بالا می‏رود و با کثرت خواستگار نباید مقدار مهر بالا رود بلکه باید ولیّ دختر از این فرصت استفاده کرده و نجیب‏ترین، پاک‏ترین و
مؤمن‏ترین را برگزیند.
مهرالسّنه اگر باب شود و رواج یابد بسیار خوب است و برکات زیادی نصیب جامعه خواهد کرد و موضوع ازدواج را که به مشکلی بسیار بزرگ برای نسل جوان تبدیل شده است سهل‏تر خواهد ساخت.
این نزاعها بر سر مهریه‏ها نتیجه‏ای شوم دارد و به جای آنکه محبت بیفزاید دشمنی و عداوت می‏آفریند و به عوض اینکه نهال دوستی بکارد و دلها را به هم نزدیک سازد، تخم نفرت کاشته و قلبها را از هم دور می‏کند.
از امیر مؤمنان علیه‏السلام روایت است که فرمود: «لا تغالوا فی مهور النّساء فتکون عداوه» در مهر زنان زیاده‏روی نکنید که موجب دشمنی است.1
در حدیث دیگری رسول گرامی اسلام ـ صلی اللّه‏ علیه و آله ـ فرمودند: «و الذی بعثنی بالحق نبیّا و رسولاً ما من إمرأه ثقلت علی زوجها المهر الاّ ثقل اللّه‏ علیها سلاسل من نار جهنّم». سوگند به خداوندی که مرا به پیامبری و رسالت بر حق برگزید، هیچ زنی نیست که مهر خود را بر شوهرش سنگین و دشوار کند مگر این که خداوند زنجیرهای سنگینی از آتش جهنم را بر او قرار خواهد داد.2
مهر السّنّه
البته همان گونه که پیش از این گفتیم مهر اندازه معینی ندارد و به توافق طرفین عقد واگذار شده است ولی سیره معصومان علیهم‏السلام در این زمینه مشخص است.
ابی‏العباس می‏گوید: «سألت اباعبداللّه‏ علیه‏السلام عن الصّداق أ له وقت؟ قال: لا، ثمّ قال: کان صداق النّبی اثنتی عشره أوقیّه و نشّا و النّش نصف الأُوقیّه و الاوقیّه اربعون درهما فذالک خمسمأه درهم». از حضرت صادق(ع) در مورد صداق که آیا مقدار معینی دارد پرسیدم. حضرت جواب منفی دادند، سپس فرمودند: مهری که پیامبر عمل می‏کرد دوازده اوقیه و یک نشّ است و هر اوقیه چهل درهم و نش هم نصف اوقیه است که مجموع آن پانصد درهم می‏شود.»3
از حضرت رضا علیه‏السلام روایت شده است که فرمودند: «اذا تزوّجت فاجهد أن لا تجاوز مهرها مهر السّنّه و هو خمسمأه درهم فعلی ذالک زوّج رسول اللّه‏ صلی اللّه‏ علیه و آله و تزوّج نسائه». هر گاه ازدواج کردی بکوش تا مهر آن از مهر السّنّه تجاوز نکند. بر همین میزان پیامبر صلی اللّه‏ علیه و آله دختران خود را شوهر می‏داد و همسر می‏گرفت.4
و آن گونه که از روایات به دست می‏آید امامان معصوم علیهم‏السلام نیز همین سیره را پیاده می‏کردند و از آن عدول نکردند، حتی مهریه ام‏الفضل دختر مأمون از سوی امام جواد ـ علیه‏السلام ـ نیز همین مقدار بوده است.
آن حضرت در وقت خواستگاری و اجرای عقد نکاح آن زن، پس از حمد و سپاس و شکر نعمتهای الهی فرمودند: «… محمد بن‏علی بن‏موسی دختر مأمون ام‏الفضل را برای خود خواستگاری می‏کند و صداق آن را مهر جدّه خود حضرت فاطمه علیهاالسلام دختر پیامبر را که پانصد درهم است قرار داد.»5
البته روایت دیگری حاکی از این است که آن حضرت اصل مهر را پانصد درهم مقرر فرمود، ولی صد هزار درهم دیگر جدای از مهر، به او بخشید.6
باید توجه داشت آنچه بر مرد پرداخت آن واجب و مدیون آن است همان چیزی است که به عنوان مهر تعیین می‏شود چه آن مقدار کم باشد یا زیاد، چه مهر السنه باشد و چه غیر آن. و زیاده از آن را نه زن و نه بستگان او حق مطالبه و بازخواست از شوهر ندارند گرچه اگر خود او با اشتیاق و رضایت بی‏آنکه در این خصوص تعهدی صورت گرفته باشد، هدیه مازاد بر مهر را به همسر و یا هر کس دیگری بپردازد اشکالی ندارد. ولی چنانچه مقداری پول و یا هر چیز دیگری را والدین دختر به صورت مطالبه و الزام از مرد بخواهند، مشروع نیست7 مگر اینکه مقداری که در نظر دارند از مرد نقدا مطالبه کنند، آن را از مهر محاسبه و کسر کنند ـ البته این مال تعلق به زن دارد و با رضایت او می‏توان در خرید جهیزیه و یا هر کار دیگری مصرف کرد ـ و یا اینکه این پول به صورت جعاله در قبال کاری که پدرزن و یا هر کس دیگری برای شوهر انجام می‏دهد، پرداخت شود.
البته طبق تحقیقی که به عمل آمد مجموع پانصد درهم بر اساس برخی انظار در محاسبه درهم شرعی که 4021 مثقال است حدود 5/262 مثقال نقره است. گرچه بر پایه نظر دیگری در محاسبه آن که 43 مثقال گفته شده حدود 375 مثقال نقره می‏باشد.
مهرالسّنه اگر باب شود و رواج یابد بسیار خوب است و برکات زیادی نصیب جامعه خواهد کرد و موضوع ازدواج را که به مشکلی بسیار بزرگ برای نسل جوان تبدیل شده است سهل‏تر خواهد ساخت و اگر کسی هم نخواست مهر خود را در این حدّ قرار دهد حداقل سعی کند تا حدودی به آن نزدیک باشد و با آن فاصله زیادی نداشته باشد.
وقتی بنا شد اصل مهر در این اندازه مقرر شود طبعا تأثیر مثبتی بر روی سایر مخارج ازدواج و مراسم آن خواهد گذاشت، و در نتیجه هم جوانان نسبت به تشکیل خانواده رغبت بیشتری از خود نشان خواهند داد و هم از بسیاری از اسراف و تبذیرهایی که متأسفانه در بسیاری از این گونه جشنها و برنامه‏ها وجود دارد، جلوگیری خواهد کرد.
پاورقیها:
1 ـ مستدرک الوسائل، چ قدیم، ج2، ص606، ابواب المهور، ب5، ح3.
1 ـ همان، ص299.
1 ـ وسائل الشیعه، ج15، ص2، ابواب المهور، باب 1، ح3.
2 ـ همان، ص3، باب 2، ح1.
2 ـ همان.
2 ـ وسائل الشیعه، ج15، ص21، ابواب المهور، باب 11، ح2.
3 ـ تحریرالوسیله، ج2، ص297، فصل فی المهر، مسأله 1.
3 ـ همان، ح1.
3 ـ وسائل الشیعه، ج15، ص7، ابواب المهور، باب 4، ح8.
4 ـ مستدرک الوسائل، ح2، ص605.
4 ـ همان، ص22، ح5.
5 ـ وسائل‏الشیعه، ج15، ابواب المهور، باب 4، ح11، ص8.
6 ـ مستدرک الوسائل، ج2، ابواب المهور، باب 4، ص605.
7 ـ نک: تحریر الوسیله، ج2، ص298 ـ 299، فصل فی المهر، مسأله 9.
منابع:

1. وسائل الشیعه,jeld=15,safhe=2
2. وسائل الشیعه,jeld=15,safhe=3
3. تحریرالوسیله,jeld=2,safhe=297
4. وسائل الشیعه,jeld=15,safhe=21
5. مستدرک الوسائل,jeld=2,safhe=606
6. وسائل الشیعه,jeld=15,safhe=7
7. مستدرک الوسائل,jeld=2,safhe=605
8. تحریر الوسیله,jeld=2,safhe=299-298
نشریه :پیام زن
صفحه : 32-34
زبان : فارسی
پیاپی :98
سال :1379
ماه :اردیبهشت

منبع:

http://www.alqaza.com/far/index.php?option=com_content&view=article&id=1276:1389-06-07-03-58-25&catid=239:1389-01-22-19-36-55&Itemid=84