مسأله 3337: قصاص یا در جان است، مثلاً کسى را بکشند. و یا در اعضاست، مثلاً چشم کسى را بیرون بیاورند و یا گوشش را قطع کنند.
مسأله 3338: قتل بر سه قسم است، اول: قتل عمد، یعنى کسى عمدا و به نا حق دیگرى را با حربه اى که کشنده است بکشد، یا قصد کند با حربه اى که غالباً کشنده است، او را بزند هرچند قصد کشتن نداشته باشد، دوم: قتل شبیه عمد، یعنى قصد زدن داشته باشد، نه قصد کشتن، مثلاً بچه اى را به جهت تادیب بزند و اتفاقا بمیرد. سوم: قتل خطاى محض، یعنى نه قصد زدن داشته باشد و نه قصد کشتن، مثلاً براى صید آهو تیر بیندازد و اشتباها به انسانى بخورد و او را بکشد، یا شخصى در خواب با پاى خود، کسى را پرت کرده و از بالا بیندازد و موجب مرگ او شود.
مسأله 3339: اگر کسى عمدا و به ناحق دیگرى را بکشد، ولىّ مقتول مىتواند با شرایط خاصى قاتل را بکشد، بلکه مىتواند دیه (خون بها) بگیرد.
مسال 3340: ولىّ مقتول با پنج شرط مىتواند قاتل را بکشد، اول: اگر قاتل، آزاد است، مقتول نیز آزاد باشد، پس اگر شخص آزادى برده اى را بکشد، ولىّ مقتول نمىتواند او را بکشد. دوم: اگر قاتل، مسلمان است مقتول نیز مسلمان باشد، پس اگر مسلمان کافرى را بکشد، ولىّ او نمىتواند از قاتل قصاص کند. سوم: قاتل پدر مقتول نباشد، پس اگر پدرى فرزند خود را عمدا بکشد، نباید او را بکشند. چهارم: قاتل بالغ و عاقل باشد، پس اگر بچه یا دیوانه، کسى را بکشد، نباید از او قصاص کرد. پنجم: مقتول، مهدورالدم نباشد، یعنى از کسانى نباشد که قتل آنها جایز است، پس اگر کسى را که در شرع، قتل او جایز است بکشد، نباید او را بکشند.
مسأله 3341: اگر کسى شخصى را از روى عمد بکشد، چه او را خفه کند، یا با کارد و مانند آن بکشد، یا دیوارى روى او خراب کند، یا او را از بلندى بیندازد، یا غرق کند، یا بسوزاند، یا به قدرى او را با چوب بزند تا بمیرد، یا هوا یا غذا را مسموم کند و بر اثر آن او را تلف کند و یا شیرى بر او مسلّط نماید که او را بدرد و مانند آن. و همچنین اگر کسى دیگرى را طورى مجروح کند که بمیرد. در همهٴ این اقسام ولىّ مقتول، حق دارد با دارا بودن تمام شرایط، قاتل را بکشد.
مسأله 3342: اگر کسى شخصى را بگیرد و دیگرى او را بکشد و شخص سومى ایستاده، آنها را تماشا نماید و چیزى نگوید، قاتل را مىکشند، کسى که او را گرفته حبس ابد نموده و چشمهاى کسى که آنها را دیده و چیزى نگفته است، بیرون مىآورند.
مسأله 3343: اگر مسلمانى، کافرى را بکشد، ولىّ مقتول نمىتواند قاتل را بکشد، هرچند کافر ذمّى باشد، بلکه باید هر قدر که حاکم شرع صلاح مىداند، قاتل را تازیانه بزنند و باید قاتل دیه مقتول را بپردازد اما اگر کافر، مسلمانى را بکشد، ولىّ مقتول مىتواند کافر را بکشد و اگر کافر، کافر دیگرى را بکشد ولىّ مقتول مىتواند قصاص کند و اگر کافر ذمّى مسلمانى را از روى عمد بکشد، باید قاتل را با همه اموالش به ولىّ مقتول، بدهند و او مىتواند او را برده کرده یا بکشد.
مسأله 3344: اگر پدرى فرزند خود را عمدا بکشد، به دستورى که در احکام دیه گفته مىشود، دیه مىپردازد و هر قدر حاکم شرع صلاح مىداند، او را تازیانه مىزنند، اما اگر قاتل یکى دیگر از خویشان باشد، ولىّ مقتول مىتواند قاتل را بکشد، اگرچه مثلاً مادرى فرزند خود را بکشد، پدر مىتواند او را بکشد.
مسأله 3345: اگر بچه یا دیوانه، شخصى را بکشد، ولىّ مقتول نمىتواند او را بکشد و دیهٴ مقتول بر (عاقله) یعنى ارحام پدرى قاتل خواهد بود، زیرا کارى که بچه یا دیوانه از روى عمد انجام مىدهد، خطا حساب مىشود. و اگر مردى بچه اى را بکشد، ولىّ مقتول مىتواند قاتل را بکشد، امّا اگر کسى دیوانه اى را بکشد، باید دیه بدهد، مگر دیوانه به او هجوم کرده باشد و او وقتى مىخواسته او را دفع کند بمیرد. که در این صورت، خونش هدر است.
مسأله 3346: دیهٴ زن، نصف دیهٴ مرد است، بنا بر این اگر دو زن یک مرد را بکشند، ولىّ مقتول مىتواند بدون آنکه چیزى به ورثه زنها رد کند، هردو را بکشد، اما اگر دو مرد، یک مرد را بکشند، ولىّ مقتول در صورتى مىتواند هردو را بکشد که به ورثهٴ هریک نصف دیه را بپردازد.
مسأله 3347: اگر چند نفر شخصى را بکشند، ولىّ مقتول مىتواند همهٴ آنها را بکشد، ولى باید دیه اى که زیادتر از جنایت آنها است، به ورثه شان بپردازد، مثلاً اگر پنج نفر دسته جمعى، یک نفر را بکشند ولىّ مقتول مىتواند همهٴ آنها را بکشد و مقدار چهار دیه، به ورثهٴ آنها بپردازد و مىتواند بعضى را بکشد و از بعضى دیگر به اندازهٴ جنایت آنها دیه بگیرد و در این صورت باید به ورثهٴ آنهایى که کشته است، زیادى بر جنایتشان را دیه بپردازد.
مسأله 3348: اگر چند زن، مردى را بکشند، اگر ولىّ مقتول همهٴ آنها را بکشد، باید زیادى بر دیهٴ دو زن را به ورثهٴ آنها بدهد، زیرا دیهٴ هرکدام آنها پانصد دینار است.
مسأله 3349: اگر یک مرد و یک زن، شخصى را بکشند، چنانچه ولىّ مقتول هردوى آنها را بکشد، باید نصف دیه را به ورثهٴ مرد بدهد ولى لازم نیست به ورثهٴ زن چیزى بدهد و چنانچه فقط زن را بکشد، مىتواند نصف دیه را از مرد بگیرد و اگر فقط مرد را بکشد، باید نصف دیه را به ورثهٴ مرد بدهد و نصف دیه را از زن بگیرد.
مسأله 3350: اگر برده و آزادى، یک نفر آزاد را بکشند، ولىّ مقتول مىتواند هردوى آنها را بکشد و در این صورت، باید نصف دیه را به ورثهٴ آزاد بدهد و چنانچه قیمت برده، بیش از پانصد دینار که نصف دیه است باشد، باید اضافى را به مالک برده بپردازد، مثلاً اگر قیمت برده، ششصد دینار باشد، باید صد دینار به مالک برده بدهد.
مسأله 3351: قتل از سه راه ثابت مىشود، اول: خود قاتل، در صورتى که شرایط اقرار در او باشد، به قتل اقرار کند. دوم: دو نفر عادل شهادت بدهند. سوم: باقسامه به فتح قاف، یعنى قسمتهایى که بر اولیاى مقتول تقسیم مىشود، پس اگر ادعا شود شخصى قاتل است، چنانچه دلیلى باشد که موجب ظن به درستى گفتهٴ مدعى شود، مثلاً قاتل را، در حالى که اسلحهٴ خون آلودى به دست دارد، نزد مقتول دیده باشند، یا مقتول را در خانه اى ببینند که در آن خانه کسانى باشند، یا یک نفر عادل شهادت داده باشد و یا چند نفر فاسق شهادت دهند، در این صورت (قسامه) ثابت مىشود. ولى اگر دلیلى نباشد، منکر مىتواند یک قسم بخورد و تبرئه شود و چنانچه قسم نخورد، اگر مدعى قسم بخورد، ثابت مىشود منکر قاتل است.
مسأله 3352: در صورت اول که دلیل ظنى هست، اگر مدعى و خویشان او پنجاه قسم یاد کننده که متّهم قاتل است، قتل ثابت مىشود. و چنانچه قوم و خویش نداشت باشد، یا کمتر از پنجاه نفر باشند یا بعضى از آنها حاضر نباشند قسم بخورند، کسانى که قسم مىخورند باید مکرر قسم بخورند، مثلاً اگر کسانى که آمده اند و حاضرند قسم بخورند بیست و پنج نفر باشند باید هرکدام، دو مرتبه قسم بخورد و اگر ده نفر باشند، باید هرکدام پنج قسم بخورد که متهم، قاتل است. و چنانچه مدعى قسم نخورد، اگرچه خویشان او حاضر باشند قسم بخورند، اگر منکر و خویشان او پنجاه مرتبه قسم بخورند که متّهم مبراست، قتل ثابت نمىشود و اگر خویشان او قسم نخورند، متّهم باید پنجاه مرتبه قسم بخورد.
مسأله 3353: اگر کشته اى بین دو ده پیدا شود، چنانچه کشته به یکى از آنها نزدیکتر باشد، ورثهٴ مقتول مىتوانند با (قسامه) اهل دهى که به آن نزدیکتر بوده محکوم کنند، ولى اگر نسبت به هردو، یک اندازه باشد، ورثهٴ مقتول مىتوانند با اهل هردوى آنها، با (قسامه) رفتار کنند. و اگر کشته اى در صحرا، یا بازار و مانند آن پیدا شود، ورثه حق ندارند با کسى (قسامه) نمایند، زیرا دلیلى نیست که موجب ظن به گفتهٴ مدعى شود.
مسأله 3354: اگر یکى از طرفین یقین نداشته باشد، نمىتواند قسم بخورد، چنانچه (قسامه) در صورتى صحیح است که دو شاهد عادل در کار نباشد.
مسأله 3355: اگر کسى عمدا و به ناحق دیگرى را بکشد، ولىّ کشته مىتواند قاتل را بکشد و مىتواند او را عفو کند و مىتواند مقدارى که در احکام دیه گفته مىشود از او به عنوان (دیه) بگیرد، به شرط آنکه قاتل راضى شود. و اگر ولىّ براى گذشت از قصاص، بیشتر از دیه بخواهد اشکال ندارد و در این صورت قاتل مىتواند با دادن اضافى، خود را از مرگ نجات دهد، چنانچه جایز است قاتل با ورثه مقتول به کمتر از دیه، مصالحه کند.
مسأله 3356: حق قصاص به کسى که از مال ارث مىبرد، ارث مىرسد، مگر شوهر و زوجه. و در اینکه برادران مادرى میّت، از حق قصاص ارث مىبرند تردّد است، بنا بر این اگر کسى را به قتل برسانند و پیش از آنکه ولىّ او را قصاص کند فوت شود، حق قصاص به ورثهٴ ولىّ مىرسد.
مسأله 3357: اگر ولىّ مقتول بخواهد قصاص کند، باید با شمشیر یا چیزى که حاکم شرع اجازه دهد، قاتل را بکشد. و جایز نیست او را قطعه قطعه کنند، چه او مقتول را با شمشیر کشته باشد یا به وسیله مسموم کردن هوا و یا غذا، یا آتش زدن و یا غرق کردن و مانند آن کشته باشد.
مسأله 3358: اگر ولىّ مقتول چند نفر باشند، باید همگى به قصاص مطالبه کنند و اگر بعضى دیه بطلبند و قاتل نیز بپردازد، بقیه مىتوانند دیه بگیرند یا قصاص کنند، ولى اگر قصاص کنند، باید به مقدارى که به عنوان دیه به بقیه داده است به او بپردازند.
مسأله 3359: اگر پیش از آنکه از قاتل قصاص کنند وى بمیرد، ولىّ مقتول مىتواند دیه را از ارث قاتل بگیرد.
مسأله 3360: اگر قاتل به حرم مکهٴ مکرّمه پناه ببرد، نباید از او قصاص کنند، بلکه در غذا و آب بر او تنگ مىگیرند، تا از حرم خارج شده و از او قصاص نمایند، امّا اگر در حرم کسى را بکشد، او را نیز در حرم مىکشند.
مسأله 3361: اگر کسى یکى از اعضاى شخصى را ناقص کند، آن شخص مىتواند از او قصاص کند، به شرطى که همهٴ شرایط قصاص، موجود باشد.
مسأله 3362: اگر کسى گوش شخصى را بکند، یا چشم کسى را بیرون بیاورد، یا زبانش را قطع کند، یا بینى کسى را ببرد، یا دست و یا پایش را قطع نماید، مجنى علیه مىتواند متقابلا از او قصاص نماید، مثلاً اگر چشمش را بیرون آورده او نیز چشمش را بیرون آورد و فرقى بین کندن و بریدن نیست.
مسأله 3363: اگر کسى دست راست شخصى را قطع کند، دست راست او را قطع مىنمایند و اگر دست چپ او را قطع کرده، دست چپش را قطع مىکنند و همچنین است پا. و اگر شست کسى را ببرد، مىتوانند شست او را ببرند و چنانچه جنایت کار مثلاً دست راست ندارد و جنایت بر دست راست واقع شده، مجنى علیه مىتواند دست چپ او را به جاى دست راست قطع کند.
مسأله 3364: کسى که یک چشم دارد، چنانچه یک چشم کسى را که دو چشم او سالم است کور کند، مجنى علیه مىتواند چشم او را کور نماید، هرچند موجب کورى کامل او شود و نیز اگر جانى یک پا داشته باشد و پاى کسى را قطع کند مجنى علیه مىتواند، پاى او را قطع کند، هرچند موجب زمین گیر شدن اوشود. و اگر مجنى علیه، یک چشم داشته باشد و جانى آن را کور نماید، فقط یک چشم جانى را مىتواند کور نماید. و همچنین است در پا، دست و مانند آن.
مسأله 3365: اگر قصاص کردن در گیسوان ممکن باشد، مثلاً مویى که مىروید در مقابل مویى که جانى تراشیده و مىروید بتراشند، یا مویى که نمىروید در مقابل مویى که تراشیده و معمولا نمىروید بتراشند، مجنى علیه مىتواند قصاص کند.
مسأله 3366: قصاص کردن در کفل، آلت، دندان، تخمها و مانند آن جارى است.
مسأله 3367: مجنى علیه، مىتواند با جانى سازش و صلح کند که در عوض قصاص، به مقدار دیه یا بیشتر یا کمتر، از او پول بگیرد.
مسأله 3368: هر عضوى که قصاص دارد، چنانچه جانى آن را نداشته باشد باید دیهٴ آن را بپردازد.
مسأله 3369: در قصاص، بزرگ وکوچک فرق نمىکند، البته بعد از بلوغ، بنا بر این اگر پیر مردى دست جوانى را قطع کند، مجنى علیه مىتواند دست او را قطع نماید و همچنین است اگر جوانى دست پیرى را قطع کند. و نیز عالم و جاهل و شریف و غیر شریف در قصاص یکسانند.
مسأله 3370: اگر زن دست مردى را قطع کند، مرد بدون آنکه از او چیزى بگیرد مىتواند دستش را قطع کند، ولى اگر مرد دست زن را قطع کند، زن در صورتى مىتواند قصاص کند که تفاوت بین دیهٴ دست مرد را که پانصد دینار است. و بین دیهٴ دست زن که دویست و پنجاه دینار، است یعنى دویست و پنجاه دینار به مرد بدهد.
مسأله 3371: اگر شخصى انگشت کسى را جدا کند و بعد دست شخص دیگرى را قطع نماید، باید اول انگشت او را براى جنایت اول ببرند، سپس براى جنایت دوم دستش را قطع نمایند. و در این صورت باید دیهٴ یک انگشت را به دومى بدهند و اگر برعکس باشد، یعنى اول دست کسى را قطع نماید و بعد انگشت دیگرى را جدا کند، باید دستش را براى اولى قطع نمایند و دیهٴ انگشت را به دومى بدهند.
مسأله 3372: اگر مسلمانى دست کافر ذمّى را قطع کند، ذمّى نمىتواند از او قصاص کند و همچنین اگر آزادى دست برده اى را جدا نماید، برده نمىتواند دستش را جدا کند. بلکه باید دیه بپردازد و تفصیل مسأله را در (الفقه) بیان کرده ایم.
مسأله 3373: در شدّت گرما یا شدّت سرما نمىتوان براى اعضا قصاص کرد. و همچنین قصاص با وسیلهٴ غیر صحیحى جایز نیست، زیرا احتمال سرایت وجود دارد و حال آنکه باید در قصاص منتهاى دقت به عمل آید.
مسأله 3374: اگر کسى بر دیگرى جراحتى وارد آورد، مجنى علیه مىتواند قصاص کند، به شرط آنکه عمق جراحت و طول و عرض آن را ملاحظه کرده و به همان انداز قصاص کند. و اضافه بر آن حرام است و در این صورت فرق نمىکند، بدن جانى بزرگتر باشد یا کوچکتر، مثلاً اگر شخص لاغرى مقدار چهار انگشت از دست آدم فربهى پاره کند، مجنى علیه مىتواند به همان اندازه، از دست او پاره کند، هرچند چهار انگشت در دست لاغر مثلاً به اندازهٴ نصف دستش باشد.
مسأله 3375: اگر جراحتى که در قصاص، بر جانى وارد ساخته زیادتر از جنایت او باشد، مجنى علیه ضامن است، خواه از روى عمد بوده یا از روى جهل باشد.
مسأله 3376: اگر زن آبستن، کسى را بکشد، تا وقتى که بچه به دنیا نیامده و کاملاً از مادر بىنیاز نشده، نباید او را بکشند، ولى اگر دست کسى را قطع کند یا جراحتى بر شخصى وارد سازد، چنانچه قصاص کردن ضررى بر بچه وارد نسازد، مىتوانند دستش را قطع کنند یا به مقدار آن جراحت او را مجروح کنند وگرنه جایز نیست.
مسأله 3377: اگر کسى که دستش سالم است، دست جذام دارى را قطع کند، مجنى علیه، مىتواند دست او را قطع نماید و همچنین اگر کسى که قوهٴ شامهٴ دارد، بینى کسى را که قوه شامه ندارد، ببرد اگر بینى او را ببرند مانعى ندارد. ونیز اگر کسى که گوش شنوا دارد، گوش کرى را قطع نماید، مجنى علیه حق دارد گوش او را، هرچند که شنواست، قطع نماید.
مسأله 3378: اگر کسى بر طفل یا دیوانه جنایت کند، ولىّ با حاکم شرع نسب به قصاص، دیه و مانند آن، توافق مىکنند.
مسأله 3379: اگر کسى به وسیله اى از وسایل پزشکى، کبد، یا قلب، یا کلیه و یا ریهٴ کسى را قطع کند، مجنى علیه نمىتواند ازاو قصاص کند، بلکه مىتواند دیه بگیرد. و احتمال دارد قصاص با شرایط خاصى، جایز باشد.
منبع:http://shirazi.ir/rflo/imam_resalah/moamalat/qasas/1.htm

